DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
Elbette şimdiye dek var olmuş en dikkat çekici
ve kesinlikle en ünlü hayvanlardan biri dinozordur.
Tyrannosaurus rex.
Hepimizin hayal gücünü ateşleyen bir hayvan.
Nasıl bir hayvandı?
Neye benziyordu? Nasıl yaşardı?
Artık bilimsel araştırmalar bu tür soruları yanıtladı
ve yalnız T. rex değil,
onunla yaşayan diğer türler hakkındaki soruları da
ve en yeni görüntüleme teknolojileri onları canlandırmamızı sağlıyor.
Dünya gezegeni, 66 milyon önce.
Gökler uçan devlerle dolu.
Denizlerde canavar sürüngenler derinlerde devriye geziyor
ve karada her türden dinozor
hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Dinozorların hâkimiyetindeki dünya hakkında artık çok şey biliyoruz.
Bu onların hikâyesi.
Ormanlar
Güney Amerika'daki ormanlar dünyanın en uzun ağaçlarından bazılarını barındırıyor.
Boyları 90 metreyi aşabiliyor…
…ama burada dev hayvanlar da bulunuyor.
Otobur dinozorlar.
Bunlar Austroposeidon'lar.
Yirmi beş metre boyundalar.
Muazzam bir iştahları var.
Dişleri çiğnemek için değil,
sadece kesmek için.
Böyle bir sürü günde on ton bitki örtüsü tüketebilir.
Dalların ucunda yetişen yumuşak, genç yaprakları tercih ederler
ama buldukları ağaç kendilerinden uzun olursa
vazgeçmezler.
Büyük ağırlıklarını ve 20 santimlik göğüs kemiklerini
ağaçları devirmek için kullanırlar.
Başarı…
…ama ormanda yaşam sürekli bir mücadeledir.
Özellikle yeni bir tür ortaya çıktığında.
Bitkiler ışığa ulaşmak için yarışır…
…ve üstünlük elde etmek için her türlü yöntemi kullanır.
Üst bitki tabakası kısa sürede kapanır.
Dünyada toprakların dörtte üçünden fazlası bitkilerle ve ağaçlarla kaplı.
Bu tarih öncesi gezegen yemyeşil.
Ormanlarda birçok farklı türde dinozor yaşar.
Triceratops, Kuzey Amerika'nın en büyüklerinden biri.
Boyları sekiz metreye çıkabilir.
Başlarındaki devasa saçakları kavgada korunmak için kullanırlar…
…ama bitkilerin de savunmaları var.
Zehirli toksinler.
Bunlar özellikle genç olanlar için tehlikelidir.
Bu yavrunun ağırlığı annesinin ağırlığının yalnızda 50'de biri.
Bu bitkinin toksinleri onu kesinlikle çok hasta edebilir…
…ama Triceratops'ların bu tip zehirlerle başa çıkmak için bir yöntemi var.
Bir panzehir kullanırlar.
Kaynaklarından biri düzenli ziyaret ettikleri bir mağarada.
Ancak bu genç daha önce buraya hiç gelmedi.
Binlerce yıldır
bir yer altı nehrinin aşındırdığı bir geçitte yollarını bulmak zorundalar.
Artık ışığın ulaşamayacağı kadar uzaktalar.
Hiçbir şey göremiyorlar.
Yavru, ailesine yakın durmak zorunda…
…ama çok yakın değil.
Şimdi, bir yanlış dönüş felaket getirebilir.
Sonunda sürü ziyaret etmeleri gereken yere ulaşıyor.
Panzehir bu: özel bir kil.
Bunlar kil kaynakları olarak bilinir ve düzenli olarak ziyaret edilirler.
Yalnız biri kayıp.
Yavrusu nerede?
Şans gençten yanaydı.
Midesini kille kaplayınca
beslendiği yapraklardaki zehirlerden o da korunacak.
Yakında hepsi ormana ve gün ışığına dönecek.
Aslında güneş ışığının çok azı
bu sık ormanların zeminine ulaşır.
Patagonya'da
bu kalın bitki örtüsü kesintisiz olarak yüzlerce kilometre uzanır…
…ama bazen gizemli açıklıklar bulunur, bunun gibi.
İki tonluk, üç buçuk metrelik Carnotaurus'un işi. Bir erkek.
Bu patikayı temizlemek epey vaktini aldı…
…ve derli toplu kalması için düzenli ilgilenilmesi gerekiyor.
Dişilere hava atabileceği bir sahne.
Her şey hazır ve bunu duyuruyor.
Çağrıları pes perdeden
ve bu sık bitki örtüsünde tiz seslerden
çok daha uzağa ulaşıyor.
Sonunda bir dişi geliyor.
Erkekten daha büyük ve daha güçlü.
Şimdi, bir şekilde, dişiyi etkilemek zorunda…
…ve bu tek fırsatı olabilir.
Dişi onu dikkatlice izliyor.
Onu etkileyecekse
bunu en olağanüstü yöntemle yapmalı.
Devasa boynuzları yok, görkemli bir kuyruğu da yok…
…ama bir çift, işe yaramaz görünen kolu var…
…ve ikisinin de tabanında birbirinden bağımsız hareket ettirmesine
olanak sağlan yuvalı topuzlu birer eklemi var.
Bugün değil.
Daha iyi ne yapabilirdi? Kim bilebilir?
Şimdilik çöp toplamaya geri dönüyor.
Burası Doğu Asya.
Bu dağ ormanlarına sonbahar erken gelir.
Birçok ağaç, meyvelerini bu zamanda verir.
Aralarında en kıymetlisi de Ginkgo ağacının yemişleridir.
Corythoraptor adlı dinozorlar için bir refah kaynağı.
Tüyleri olmasına rağmen uçamazlar.
Bunlar yere düşen çok sayda meyve buldular
ama bu tür toplanmalar istenmeyen bir ilgi çekebilir.
Qianzhousaurus, Asya ormanlarının en tepedeki yırtıcısı.
Bu dişi dokuz metreden uzun.
Bir Corythoraptor yakalayacaksa yaklaşmak zorunda.
Gizlenecek pek bir yer yok…
…ama avı hâlâ onu fark etmiş değil.
Başaramadı…
…ama zaten çoğu avlanma
yaşam tarihi boyunca çoğunlukla başarısızlıkla sonuçlanır.
Mevsim rüzgârları kuvvetlendikçe
bu ılıman ormanlardaki ağaçların çoğu yapraklarını dökmeye başlar.
Kış yokluk zamanı olacak.
Buna rağmen fırtına avcılar için kısa bir fırsat yaratır.
Tekrar deniyor.
Hava kararınca daha az dikkat çekiyor ve kuvvetli rüzgâr dikkat dağıtıyor.
Otuz beş kiloluk bir ödül.
Artık kış yaklaştığı için daha da değerli.
Kuzey Amerika'nın ormanlarında
orman sakinleri için ek bir yıllık tehlike daha var.
Şimşek düşmesiyle başlayan bir yangın.
Yayıldıkça ısı 1.000 santigradın üzerine çıkıyor.
Alevler 200 metrenin üzerine yükseliyor.
Hayvanların çoğu kaçıyor…
…ama bu Edmontosaurus'un bakması gereken bir ailesi var.
Onları terk etmiyor.
Alevler sönene kadar bir adım önde olmak zorundalar.
Bu bir felaket gibi görünebilir…
…ama olağan dışı biçimde, yaşam döngülerini tamamlayacaklarsa
bazı bitkiler yanmak zorunda.
Çam ağaçlarının kozalaklarının açılıp tohumlarını salmaları için…
…bu yoğunlukta ısı gerekiyor
ve yangın söndükten sadece birkaç saat sonra
hayvanlar geri dönmeye başlıyor.
Böcekler ilk dönenler arasında.
Yumurtlamaya başlıyorlar.
Yumurtadan çıktıklarında neredeyse sınırsız ölü ağaçla
ilk ziyafeti larvalar çekecek.
Bu Atrociraptor bir fırsatçı.
Yiyecek bir şey varsa hemen döner…
…ve burada kazanılacak bir şey daha var.
Duman bir böcek öldürücüdür…
…ve bir hayvanın parazitlerinden kurtulmasına yardım edebilir
…ama bunu dikkatli yapmalısınız.
İki tonluk bir ankylosaur.
O da yangından sonra yemeye değer bir şey buluyor.
Kömür.
Midesindeki birçok bitki toksinine bağlanıp onları etkisiz hâle getirecek.
Bu dişi Edmontosaurus ormandan ayrılıyor.
Tüm zorluklara rağmen iki bebeğini de güvenli bir alana götürdü.
Orman bitkileri yeniden çıkana kadar yeni otlaklar bulmaları gerekecek.
Nadir yangın çıkan yerlerde bile ağaçlar sonsuza dek yaşamaz
ve öldükten sonra çok farklı türde bir organizmaya yiyecek olurlar.
Gece bazıları korkutucu şekilde göze çarpar.
Orman zeminin atlında…
…mantarlar ortaya çıkar…
ve parlamaya başlar.
Işıklarını dokularının derinliklerindeki kimyasal reaksiyonlarla üretirler…
…ama bunu neden yaptıkları bir gizemdir.
Işık, böcekleri çektiği için olabilir.
Bu da mantarların tohumlarını saçmalarına yardım eder.
Burada, orta Asya'da,
gece ormanı tuhaf seslerle doludur.
Devasa sauropod'lar uyuyor.
Başlarında ve boyunlarında hava keseleri var.
Bunlar ağırlıklarını düşürür ama aynı zamanda horlamalarını artırır…
…ama herkes uyumuyor.
Daha küçük canlılar için karanlık gündüzden daha güvenlidir.
Bu Therizinosaurus'lar yumurtadan çıkalı sadece altı ay oldu.
En çok 90 santim boyundalar, yetişkin boylarının onda biri kadar.
Pençesi hançer gibi olabilir ama daha çok salata kaşığı olarak kullanılırlar…
…çünkü bunlar otçuldur.
Ancak nereye bakacağınızı biliyorsanız bu ormanda her tür yiyecek bulunur.
Bal.
Dallardaki bir arı yuvasından damlıyor.
Arılar yuvalarını genellikle yer sakinlerinden çok uzağa yapar…
…ama bu çoğundan daha aşağıda…
…ve kaçırılamayacak kadar iyi.
Çoğu dinozorun aksine genç Therizinosaurus'lar tırmanabilir.
Yine de tam olarak uzman sayılmazlar.
Kızgın arılar davetsiz misafirleri uzak tutmak için Meksika dalgası yaratıyor…
…ya da sonuçlarına katlanmaları için.
Bir yetişkin Therizinosaurus.
Bir dev, dokuz metre kadar ve yaklaşık dört buçuk ton.
Arıların bunu engellemek için yapabileceği bir şey yok.
Sonunda küçük bir ikram…
…ve birkaç arı sokması daha.
Gündüz bile bu sık ormanlardaki alt bitki örtüsü karanlıkta,
Avrupa'daki bu orman gibi.
Herhangi türden bir hayvanı ayırt etmek zor.
Yine de her yerdeler.
Telmatosaurus nadiren ortaya çıkar…
…eşit derecede göze çarpmayan biri de…
…Zalmoxes'dir.
Çok eski dinozor soyunun sonuncusu.
Bu orman kalan son sığınaklarından biri.
On sekiz santimetrelik, bebek Zalmoxes'ler birçok yırtıcı için atıştırmalıktır
ama bu atıştırmalıklar yemeye değerdir,
o yüzden tedbirli olmaları gerekir.
Hatzegopteryx dört buçuk metredir.
Aslında bir pterosaur, kanatlı bir sürüngen,
burada, ağaçların arasında sinsice ilerlerken iyice kıvrılmak zorunda.
Küçük canlılar açısından zengin olan bu orman düzenli av sahalarından biridir.
Avrupa'nın en güney ucunda bulunur.
Şu ana kadar uçan en ağır havyandır
ve on metreyi aşabilen devasa kanatlarını açabileceği
buradan başka yer yok.
Ormanın daimi sakinlerinin çoğu düzenli olarak buraya gelir…
…çünkü bitkiler deniz serpintisiyle kaplıdır
ve istenilen tuz kaynaklarıdırlar.
Burada sauropod'lar diğeriyle tanışabilir, aile bağlarını canlandırabilir…
…ve yeni bağlar kurabilirler…
…ama Hatzegopteryx'ler için kumsal bir kalkış rampasıdır.
Şimdi kanatları onu başka bir ormana taşıyacak,
tarih öncesi gezegenimizde hayatın hiç olmadığı kadar
daha çeşitli ve daha bereketli ürediği bir ormana.
Hikâyelerin ardındaki bilimi keşfetmek için
şimdi Prehistoric Planet dizisinin sayfasını ziyaret edin.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü