DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
Elbette şimdiye dek var olmuş en dikkat çekici
ve kesinlikle en ünlü hayvanlardan biri dinozordur.
Tyrannosaurus rex.
Hepimizin hayal gücünü ateşleyen bir hayvan.
Nasıl bir hayvandı?
Neye benziyordu? Nasıl yaşardı?
Artık bilimsel araştırmalar bu tür soruları cevapladı
ve sadece T. rex değil,
onunla yaşayan diğer türler hakkındaki soruları da
ve en yeni görüntüleme teknolojileri onları canlandırmamızı sağlıyor.
Dünya gezegeni, 66 milyon yıl önce.
Gökler uçan devlerle dolu.
Denizlerde canavar sürüngenler derinlerde devriye geziyor
ve karada her türden dinozor
hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Dinozorların hâkimiyetindeki dünya hakkında artık çok şey biliyoruz.
Bu onların hikâyesi.
Buz Dünyaları
Hayatın en zor olduğu yerler
Dünya gezegeninin en kuzeyi ve en güneyidir…
…ama dinozorlar bu kutup bölgelerini kolonize etmeyi başardılar.
Amerika'nın en kuzeyinde küçük bir avcı, bir dromaeosaur
neredeyse tamamen karanlıkta geçen üç ay boyunca hayatta kalmayı başardı
ve artık bahar nihayet geldi.
Vücudu tüylerle kaplı
çünkü vücudu ısı üretebiliyor
ve ısıyı olabildiğince korumak zorunda.
Bu soğuk enlemlerdeki dinozorlar için bu zor bir iş.
Kar yüzeyinde hızla ilerlerken
geçmişte yiyecek bulduğu yerleri kontrol ediyor.
Bu buzlu dünyada hiçbir fırsat yok sayılacak kadar önemsiz değildir…
…ve başarılı olmak için her zamanki gibi zamanlamanız
iyi olmalı.
Dünya tarihinin bu döneminde
kutup bölgeleri nispeten sıcak olsa da
yine de bu bölgelere aşırı mevsimsel değişiklikler hâkimdir.
Güneş neredeyse üç aydır ilk kez yükseldiğinde…
…her hayvan gün ışığından ve gelecek olan daha sıcak günlerden
olabildiğince faydalanmaya hazır olmalı.
Küçük dromaeosaur'lar büyük avlara saldıracaksa
birlikte çalışmak zorunda…
…ve işte mevsimin ilk şansı geliyor.
Bir hadrosaur sürüsü.
Bu ördek gagalı dinozorlar her yıl buradan geçer.
Baharın getirdiği taze bitkileri arayan göçmenler.
Çok iriler.
Dromaeosaur'ların tek şansı ekip çalışması.
İleride sürünün geçmesi gereken bir nehir var…
…ve dromaeosaur'lar bazılarının geçemeyeceğini biliyor.
Kış, pençelerini gevşetirken eriyen su, büyük bir güçle akmaya başlar.
Sürü bu derin, hızla akan sudan geçmek zorunda.
Liderler en güvenli geçiş noktasını seçmeye çalışıyor.
Sürü dikkatle onları takip ediyor.
Gençler anne babalarına yakın duruyor.
Yanlış bir adım hayatlarına mal olabilir.
Sıralarını bekleyen yetişkinler endişelenmeye başlıyor
ve bu sıkışıklık dromaeosaur'lara bir şans sağlıyor.
Hedef gençler olacak.
Panik, sürüde yayılmaya başlıyor.
Düzenli bir geçiş olacak olan şey kaosa dönüşüyor.
Anne babalarla gençler ayrı düşüyor.
Ucundan döndü.
Yeniden sıraya girip yolculuklarına devam ediyorlar.
Dromaeosaur'lar şanslarını kaçırmış görünüyor…
…ama nehir onların yerine gerekeni yaptı.
Her zaman kayıplar olur.
Bu bir ziyafet ve avcıların kış boyunca yediğinden daha çok yiyecek var.
Buz dünyasında mevsimsel fırsatlar kısa sürer.
Bahar kısa ve yakında yaz bitecek.
Kışın zorlukları geri gelmeden önce yapacak çok şey var.
Akıntının aşağılarında nehirler genişleyip yavaşlayınca
alüvyon yüklerini boşaltmaya başlarlar
ve bir adalar ağı oluşur.
Bazı hayvanlar bu fırsattan yararlanıp
bahar törenleri için toplanmaya başlamışlar bile.
Bahar, sonunda tam olarak geldi.
Düzinelerce Ornithomimus yılın en önemli anına hazırlanıyor.
Bu garip, deve kuşuna benzer dinozorlar yuva kurmanın ilk adımı olan
sığ kraterleri açmak için bu adaların güvenliğini seçti.
Dişiler geldiğinde
en iyi yuvayı hazırlayan erkeklerle çiftleşmeyi seçecekler.
Geç kalanlar az yer kaldığını görüyor.
Sadece adanın sınırlarında yer kaldı…
…ve yuva kuracak bir yer bulmak sadece başlangıç.
Yumurtalar bırakıldığında
bir bitki yatağı içinde sıcak tutulmaları gerekecek.
Yuva için yeterli malzeme bulmak kolay değil…
…ve bu yüzden bazı Ornithomimus'lar hırsızlığa başvuruyor.
Geç kalmanın bir avantajı
komşularınızın işin zor tarafını halletmiş olması.
Korunmayan bir yuva fazla çekicidir.
Böyle kolonilerde hırsızlık öyle yaygın olabilir ki
bazı yuva malzemeleri, şu ya da bu zamanda
adadaki neredeyse her yuvanın parçası olmuştur
ama hırsızlık risklidir.
Suçüstü yakalandı.
Birkaç hadrosaur geliyor.
Yapraklı dalları yiyecekler.
Yani mülkünüzü koruyabilmelisiniz.
Yuva kurma becerilerini mükemmelleştirmek birkaç yıl alabilir…
…ama başarı sadece deneyime bağlı değildir.
Kalabalık bir kolonide her zaman başka bir olası kurban vardır.
Ornithomimus için bu nehirler hem yumurtalara
hem de çıktıklarında yavrulara sığınak olacak.
Daha kuzeyde ısı daha düşük ve şartlar daha zordur
ama yine de bu ibikli hadrosaur'lar özellikle bir mekândan faydalanmak için
oraya gidiyorlar.
Özel bir fırsat sağlayan bir yere.
Bu dinozorların uzun boyunları özellikle zariftir
ve isimleri buradan gelir.
Olorotitan, "Dev Kuğu."
Başlarındaki içi boş ibikler sayesinde ötüşleri daha da güçlenir.
Dünyanın en büyük volkanik bölgelerinden birine gidiyorlar.
Tehlikeli ve düşmanca bir yer…
…ama Olorotitan'lar her yıl buraya döner…
…çünkü volkanlar bu bölgeyi oldukça sıcak tutar.
Bu yüzden burada yuva kurarlar.
Sıcak volkanik kum, yumurtaları için kuluçka makinesi işlevi görür…
…ve sürünün varmasından birkaç hafta sonra yumurtalar çatlar.
Hadrosaur'lar yavrularına dikkatle bakar.
Yemeleri için ağız dolusu bitki getirirler.
Her yuvada 20'den fazla yavru olabilir.
Yavrular kısa ama zengin bir yaz bolluğu sırasında doğdular.
Haftalarca batmayan bir güneşten enerji alan ulak otları
burada hızla
ve tüm sürüyü besleyecek kadar bol yetişir.
Bu bitkiler en yeşil otlardan bile daha çok besin içerir…
…ve uzun yaz günlerinde hadrosaur yavruları hızla büyür.
İlk yıllarında yetişkin boylarının yarısına ulaşabilirler.
Şu anda bu volkanik sulak araziler
gezegendeki en üretken yerler.
Suyun hem üstü…
hem de altında…
…ama bu üretkenlik hadrosaur'lar için sorun da olur.
Sıcak, sığ göletler sivrisinekler için
harika bir üreme alanıdır.
Her yıl bu cennet cehenneme döner.
Hadrosaur'ların derisi şaşırtıcı derecede incedir
ve bu yüzden kan emici böceklere karşı savunmasız olurlar.
Sürekli tahriş olmak beslenmeyi zorlaştırır
ve tehlikeli seviyede güçten düşerler
ve yavrular hayatlarını tehlikeye atacak seviyede kan kaybedebilirler.
Sonunda sürü felaketten kaçmak için ilerlemek zorunda kalıyor.
Gençler sürüye yetişemezse anneleri onları terk eder.
Yükseklere çıktıkça güçlü rüzgârlar biraz rahatlama sağlıyor…
…ama sadece oraya kadar yürüyebilenlere.
Doğan yüzlerce hadrosaur yavrusunun sadece onda biri ilk yıl hayatta kalır…
…ama hayatta kalanların yetişkinliğe ulaşma şansı yüksektir.
Bu volkanik vadide yuva kurarak
anne babalar yavrularının hayata en iyi şekilde başlamasını sağlar.
Kısa ve sıcak kutup yazı bir bolluk dönemi olsa da
tehlikeleri de beraberinde getirebilir.
Sıcak hava yükselir ve elektrik yüklenir…
…ve bu da sık ve şiddetli gök gürültülü sağanaklara neden olur.
Amerika'nın kuzeyinde
sürekli güneş ışığıyla beslenen yeşillikler
artık kupkuru.
Çoğu hayvan alevlerden kaçıyor
ama bazıları için bu felaket bir fırsat yaratıyor.
Bir metre 80 santimlik dinozor troodontid
theropod grubunun küçük üyelerinden biri.
Büyük gözleri, bu dumanlı loşlukta bile iyi görmesini sağlıyor
ve boyuna oranla gezegendeki en büyük beyinlerden birine sahip.
Kuzey kutbunun en zeki, uyum sağlayabilen ve başarılı avcılarından biri.
Troodontid'ler
alevlerden kaçmaya çalışan hayvanları avlamak için yangının kıyısında toplandı.
Alevleri yayan her şey zamanının en becerikli
kutup avcısı için yeni fırsatlar yaratıyor.
Başarı.
Kısa yazın bitmesiyle
yaz yangınlarından kurtulan orman renk değiştirmeye başlıyor.
Karanlık ayları başlamadan önce sonbahar son kez gösteriş yapıyor.
Antarktika'da yaz aylarında bile
en yüksek dağlardan buz kalkmaz…
…ama şimdi ısı düşer ve günler kısalırken
kutup kışı bir kez daha topraklara yayılıyor.
Hayvanlar artık kışın dönüşüne hazırlanmalı.
Güney yarı kürenin kendine has dinozor türleri vardır.
Bunlar, küçük bitkileri yiyen üç genç Antarctopelta.
Ayrıca dünyanın en sağlam zırhına sahip hayvanlarından biri.
Öyle bile olsa gençler bir arada daha güvende.
Burası uzak güney,
bel bağladıkları bitkiler aylarca büyümeyi kesiyor.
Kış yaklaşırken bu gençler dinlenmeye daha çok vakit ayırıyor.
Birlikte barınmak ısıyı ve bu sayede enerjiyi koruyor.
Güçlü ön uzuvlarıyla bu kışlık ini genişletebilirler…
…ama her döndüklerinde biraz daha büyümüş oluyorlar.
İnleri biraz daha küçük görünüyor
ve kardeşlik bağları aşınmaya başlıyor.
Büyüyen her hayvan için bu, korunmasız bir dönem.
Ayrılmaları ve her birinin
kendi bölgesini bulmak için çekingence ilk adımlarını atması gereken bir dönem.
Hadrosaur sürüleri bir kez daha hareket hâlinde.
Yiyecek azalınca bu devasa otoburlar
daha sıcak topraklarda besin aramak için dönüyor…
…ve dondurucu kış soğuğuna dayanmayı başkalarına bırakıyor.
Uygun bir bölge bulmak
hayvanları hayatlarının başladığı yerden uzaklara götürebilir.
Bu, çoğunun hayatta kalamayacağı bir arayış.
İyi bir bölgede barınacak bir yer olmalı.
Bir mağara belki de.
En soğuk aylarda bile
çoğu mağarada ısı neredeyse hiç değişmez…
…ama bu mağaraya ilk gelen o değil.
Bu mağara parlıyor.
Bunlar mantar sivrisineği larvalarının böcek avlarını
çekmek için kullandığı ışık üreten yemleri.
Burası bir Antarctopelta'nın
en kötü kış havalarından kaçması için mükemmel bir yer.
Bu garip yaşayan yıldızların altında güvende olacak.
Dışarıda kar düşmeye başladı.
En soğuk aylarda Kuzey kutbunun en kuzeyi donup
muhteşem bir kış harikalar diyarına dönüşebilir.
Tüm dinozorlar gitmeyi ya da barınak aramayı seçmez.
En irilerinin kışa dayanacak gücü vardır.
Pachyrhinosaur'lar.
Şatafatlı zırhlı kafaları olan iki tonluk otoburlar.
Ormana sığınıyor,
uyuyan ağaçlardaki son yaprakları koparıyor
ve eğrelti otları arasında düşen meyveleri arıyorlar.
Sonbahar kızışması bitti
ama baskın olmayan erkekler hâlâ hiyerarşide yükselmeye çalışıyor
ama kimin lider olduğunu unuttular.
Bu yaşlı boğa hâlâ zorlu bir güç
ve çok azı meydan okumaya cesaret edebilir.
Dövüşen erkeklerin beslenme ya da dinlemeye çok az vakti var.
Yiyecek azaldığı için güç toplamak zor
ve yaraların kapanması daha uzun sürüyor.
Daha da kötüsü…
…Kuzey kutbunun en güçlü avcısı sürekli iz üstünde.
Nanuqsaurus.
T. rex'in daha küçük bir akrabası olsa da
yine de bir pachyrhinosaur'u devirecek kadar büyük.
Bu eski rakipler için bu şartlarda
savaşı bitiren sürpriz değil strateji olacak.
Ağaçların arasında sürünün bir arada kalması zor.
Bireyler kolaylıkla soyutlanabilir.
Endişeli sürü taktik gereği açık alana geri çekiliyor.
Nanuqsaurus'lar takip ediyor.
Burada sürü, safları sıklaştırıp
zırhlı kafalar ve kastan oluşan aşılamaz bir duvar oluşturabilecek.
Fırtına kötüleşiyor.
Tedirgin bir açmaz.
Bu yüzleşmeler günlerce sürebilir.
Birlikte kaldıkları sürece sürü güvende olacak…
…ama nanuqsaurus'lar fırsat kolluyor…
…ve arada sırada zayıflıklarını test ediyor.
Fırtına, geçici bir ateşkese neden oluyor…
…ama biter bitmez savaş devam ediyor.
Bu sinir testinde
tek gereken bir tek hayvanın saftan ayrılması…
…ve panik çabucak yayılıyor.
Sürü kaçarken avcıların bir şansı var.
Kovalamaca sürdükçe
yorulan bir boğa diğerlerine yetişemiyor.
Tek yapabileceği dönüp saldırganlarla yüzleşmek.
Bir pachyrhinosaur savaşı kaybetti…
…ama savaş kış boyunca sürecek.
Güneş geri dönüp buz dünyasındaki
bu olağan dışı yaratıkları rahatlatana dek buradaki hayvanlar aylar boyunca
karanlıkla yüzleşmek zorunda.
Prehistoric Planet'ta gelecek bölümde,
tarih öncesi bir ormanın birbirine dolanmış ağaçları arasında
zürafa boyunda uçan bir dev, avının peşinde
ve bu yeşil gezegenin üst bitki tabakasının altında
dinozorlar pusu kuruyor, gösteriş yapıyor ve hatta yer altına yolculuk ediyor.
Hikâyelerin ardındaki bilimi keşfetmek için
Prehistoric Planet dizisinin sayfasını ziyaret edin.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü