PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
Jednym z najbardziej niezwykłych,
a na pewno najsłynniejszych zwierząt w historii jest dinozaur.
Tyrannosaurus rex.
Zwierzę, które pobudza wyobraźnię nas wszystkich.
Jakie to było stworzenie?
Jak wyglądało? Jak żyło?
Współczesne badania naukowe odpowiedziały na te pytania.
Nie tylko o tyranozaurze,
ale też o innych gatunkach żyjących w tamtym czasie.
Najnowsza technologia pozwala nam przywrócić je wszystkie do życia.
Planeta Ziemia, 66 milionów lat temu.
Niebo jest pełne latających olbrzymów.
W wodzie ogromne gady pilnują głębin.
A na lądzie dinozaury różnych gatunków
walczą o przetrwanie.
Obecnie tak wiele już wiemy o świecie, którym rządziły dinozaury.
To jest ich historia.
Prehistoryczna planeta
Lodowe światy
Najtrudniejsze warunki życiowe
panują na północnych i południowych krańcach planety Ziemia.
Jednak dinozaurom udało się skolonizować te polarne regiony.
Na dalekiej północy Ameryki ten drobny myśliwy, dromeozaur,
zdołał przetrwać trzy miesiące w prawie całkowitej ciemności.
A teraz nareszcie nadeszła wiosna.
Dromeozaur ma ciało pokryte piórami,
ponieważ musi zatrzymać jak najwięcej wytwarzanego ciepła.
To problem, z którym mierzą się wszystkie dinozaury w tej zimnej okolicy.
Ta samica szybko przemieszcza się po śniegu
i sprawdza miejsca, w których kiedyś znalazła już pożywienie.
W lodowym świecie nie można przeoczyć żadnej szansy.
Aby osiągnąć cel,
trzeba dobrego wyczucia czasu.
Choć w tym czasie w historii Ziemi regiony polarne są stosunkowo ciepłe,
krajobraz diametralnie się zmienia wraz z porami roku.
Gdy słońce wschodzi po raz pierwszy od prawie trzech miesięcy,
każde zwierzę musi być gotowe, by w pełni wykorzystać światło
i nadchodzące cieplejsze dni.
Małe dromeozaury muszą współpracować,
jeśli mają upolować dużą ofiarę.
Nadchodzi pierwsza okazja w sezonie.
Stado hadrozaurów.
Te kaczodziobe dinozaury wędrują tędy każdego roku.
Poszukują świeżej roślinności pojawiającej się wraz z wiosną.
Są ogromne.
Jedyną szansą dla dromeozaurów jest praca zespołowa.
Stado będzie musiało przejść przez rzekę.
Dromeozaury wiedzą, że nie każdy hadrozaur to przeżyje.
Gdy zima łagodnieje, wody roztopowe płyną z wielką siłą.
Stado musi przejść przez głęboką, rwącą rzekę.
Przywódcy wybierają najbezpieczniejsze przejście.
Stado ostrożnie za nimi podąża.
Młode trzymają się blisko rodziców.
Złe stąpnięcie mogą przypłacić życiem.
Dorosłe osobniki nerwowo czekają na swoją kolej.
Taki korek to okazja dla dromeozaurów.
Ich celem są młode.
W stadzie szerzy się panika.
Zdyscyplinowane przejście zamieniło się w chaos.
Rodzice i młode zostają rozdzieleni.
Szczęśliwa ucieczka.
Hadrozaury formują kolumnę i kontynuują swą podróż.
Dromeozaury nie wykorzystały szansy…
ale rzeka je wyręczyła.
Zawsze są jakieś ofiary.
Ale uczta. Przez całą zimę nie miały tyle pożywienia.
W lodowym świecie sezonowe okazje mijają szybko.
Wiosna jest krótka, a lato niedługo się skończy.
Jest wiele do zrobienia przed powrotem ciężkiej zimy.
W miejscach, w których rzeki są szersze i zaczynają zwalniać bieg,
wyrzucają niesiony osad
i pojawia się sieć wysp.
Niektóre zwierzęta już wykorzystały okazję
i zgromadziły się na swoje wiosenne rytuały.
Wiosna nareszcie nadeszła.
Dziesiątki samców ornitomimów przygotowują się
na najważniejszą chwilę w roku.
Te dziwne, podobne do strusi dinozaury szukają schronienia na wyspach.
Wykopują tam płytkie leje. To pierwszy etap budowania gniazda.
Gdy przybędą samice,
wybiorą partnera, który przygotował najlepsze gniazdo.
Nie zostało zbyt wiele miejsca dla spóźnialskich.
Muszą zadowolić się obrzeżami wyspy.
Znalezienie miejsca na gniazdo to dopiero początek.
Jaja należy utrzymywać w ciepłym, wyłożonym roślinnością miejscu.
Nie jest łatwo znaleźć wystarczającą ilość materiałów.
Dlatego niektóre ornitomimy uciekają się do kradzieży.
Zaletą przyjścia później jest to, że sąsiedzi wykonali już ciężką robotę.
Niestrzeżone gniazdo to za duża pokusa.
W takich koloniach złodziejstwo jest na tyle częste,
że niektóre materiały prędzej czy później
trafią do każdego gniazda na wyspie.
Ale kradzież jest ryzykowna.
Przyłapany.
Kilka hadrozaurów przechodzi obok.
Zjedzą liściaste gałęzie.
Dlatego trzeba umieć bronić swojej własności.
Doskonalenie umiejętności budowania gniazda może zająć kilka lat.
Ale sukces nie zależy jedynie od doświadczenia.
W tłocznej kolonii zawsze jest inna potencjalna ofiara.
Te wyspy rzeczne to azyl dla ornitomimów,
zarówno dla jaj, jak i dla młodych, które się wylęgną.
Dalej na północ temperatury są niższe a warunki cięższe.
Ale to właśnie tu zmierzają ogromne, grzebieniaste hadrozaury,
żeby skorzystać z jednego szczególnego miejsca.
Miejsca, które oferuje coś wyjątkowego.
Hadrozaury mają eleganckie, długie szyje. To stąd bierze się nazwa tego rodzaju.
Olorotitan, „wielki łabędź”.
Ich okrzyki wzmacniają puste grzebienie na głowie.
Kierują się do jednego z największych obszarów wulkanicznych na świecie.
To niebezpieczne i nieprzyjazne miejsce.
Ale olorotytany wracają tu każdego roku…
bo wulkany ogrzewają ziemię.
Dlatego olorotytany tu gniazdują.
Ciepły, wulkaniczny piasek służy jako inkubator dla jaj.
Kilka tygodni po przybyciu stada wykluwają się młode.
Hadrozaury starannie się nimi opiekują.
Przynoszą im rośliny do jedzenia.
W każdym gnieździe może być ponad 20 młodych.
Młode wykluły się w czasie krótkiej letniej obfitości.
Dzięki słońcu, które przez ten czas nigdy nie zachodzi,
skrzyp rośnie tu szybko
i w takich ilościach, że może wykarmić całe stado.
Te rośliny zawierają więcej składników odżywczych niż trawa.
W długie letnie dni małe hadrozaury rosną szybko.
Już w pierwszym roku osiągają wielkość połowy dorosłego osobnika.
W tym czasie wulkaniczne tereny podmokłe
to najbardziej urodzajne miejsca na planecie.
Zarówno nad…
jak i pod powierzchnią wody.
Ale właśnie ta urodzajność przysparza hadrozaurom problemów.
Ciepłe, płytkie wody to doskonałe tereny lęgowe
dla komarów.
Każdego roku ten raj zamienia się w istne piekło.
Hadrozaury mają zaskakująco cienką skórę,
więc niewiele je chroni przed krwiopijnymi insektami.
Nieustanna irytacja utrudnia jedzenie.
Stają się niebezpieczne osłabione.
Młode mogą tracić krew w zagrażających życiu ilościach.
Stado jest zmuszone do ucieczki przed plagą.
Jeśli młode nie nadążają, ich matki je porzucają.
Gdy wchodzą wyżej, silniejsze wiatry przynoszą trochę ulgi.
Ale tylko tym, którzy są w stanie dojść tak daleko.
Z setek młodych tylko jedno na dziesięć przeżyje pierwszy rok.
Te, które przeżyją, mają duże szanse dożyć dorosłości.
Dzięki gniazdowaniu w tej wulkanicznej dolinie
hadrozaury dają swoim młodym najlepszy start w życiu.
Choć krótkie i ciepłe polarne lato to okres obfitości,
niesie też ze sobą zagrożenia.
Ciepłe powietrze unosi się i staje się naładowane elektrycznie.
To prowadzi do częstych i gwałtownych burz z piorunami.
Na północy Ameryki
nieustannie nasłoneczniona bujna roślinność
została wysuszona na wiór.
Większość zwierząt ucieka przed płomieniami.
Ale dla niektórych klęska tworzy możliwości.
Troodon mierzy około 1,80 m.
To jeden z mniejszych członków rodziny teropodów.
Dzięki wielkim oczom świetnie widzi nawet w zadymionym półmroku.
Jak na tak małe zwierzę, ma jeden z największych mózgów na Ziemi.
Jest najbardziej inteligentnym i skutecznym myśliwym w Arktyce.
Na granicy pożaru troodony zbierają się, by atakować uciekające zwierzęta.
Wszystko, co rozprzestrzenia ogień, stwarza więcej możliwości
dla najbardziej pomysłowego arktycznego myśliwego.
Sukces.
Gdy krótkie lato się kończy,
lasy, które przetrwały pożary, zaczynają zmieniać barwy.
To ostatni rozkwit jesieni przed powrotem ciemnych miesięcy.
W Antarktyce lód trzyma się najwyższych gór
nawet w letnich miesiącach.
Ale teraz, gdy temperatury spadają i dzień staje się coraz krótszy,
polarna zima znów rozprzestrzenia się po okolicy.
Zwierzęta muszą się na nią przygotować.
Półkula południowa ma swój własny gatunek dinozaurów.
Ta trójka to młode antarktopelty. Małe roślinożerne dinozaury.
To także jedne z najmocniej opancerzonych zwierząt na świecie.
Mimo to w grupie jest bezpieczniej.
Tak daleko na południe
rośliny, którymi młode się żywią, przestają rosnąć na kilka miesięcy.
Wraz z nadejściem zimy młode spędzają więcej czasu na odpoczynku.
Wspólne schronienie pozwala zachować ciepło i energię.
Dzięki silnym przednim kończynom mogą powiększyć swoją zimową kryjówkę.
Ale z każdym powrotem są coraz większe.
Ich kryjówka wydaje się mniejsza,
a braterska więź zaczyna słabnąć.
Dla każdego rosnącego zwierzęcia to trudny czas.
Muszą się rozdzielić
i poczynić pierwsze, niepewne kroki, by znaleźć własne terytorium.
Hadrozaury znów się przemieszczają.
Zostało niewiele pożywienia, więc ci duzi roślinożercy wracają,
by poszukać go w cieplejszych rejonach.
Niech inni znoszą mroźną, polarną zimę.
By znaleźć właściwe terytorium,
zwierzęta potrafią odejść daleko od miejsca narodzenia.
Wiele stworzeń nie przeżyje tych poszukiwań.
Na dobrym terytorium musi być odpowiednie schronienie.
Na przykład jaskinia.
Nawet w najzimniejszych miesiącach
temperatura w większości jaskiń pozostaje niezmienna.
Ale nie on pierwszy ją znalazł.
Ta jaskinia świeci.
To małe atraktanty larw muchówek,
które wytwarzają światło, by przyciągnąć ofiary.
To idealne miejsce
dla antarktopelty na ucieczkę przed zimową pogodą.
Będzie bezpieczny pod tymi dziwnymi, żyjącymi gwiazdami…
gdy na zewnątrz zacznie padać śnieg.
W najzimniejszych miesiącach odległa północ Arktyki zamarza
i przeobraża się w spektakularną, bajkową zimową krainę.
Nie wszystkie dinozaury odchodzą czy szukają schronienia.
Największe mają siłę przetrwać ciężką zimę.
Pachyrinozaury.
Dwutonowi roślinożercy z ekstrawagancko opancerzonymi głowami.
Szukają schronienia w lesie,
obrywając ostatnie liście ze śpiących drzew
i szukając wśród paproci opadłych owoców.
Okres godowy się skończył,
lecz mniej dominujące samce wciąż próbują zająć wyższe miejsce w hierarchii.
Ale zapomniały, kto tu rządzi.
Ten stary byk to nadal potężny przeciwnik,
z którym niewiele samców chce zadzierać.
Walczące samce prawie nie mają czasu na jedzenie czy odpoczynek.
Jest niewiele pożywienia, więc ciężko odzyskać siły,
a rany goją się dłużej.
Co gorsza…
najsilniejszy drapieżnik w Arktyce zawsze wypatruje ofiar.
Tyranozaur z rodzaju Nanuqsaurus.
To mniejszy krewny T. rex,
ale wystarczająco duży, by powalić pachyrinozaura.
W tych warunkach walka pradawnych rywali
opiera się na strategii, a nie na elemencie zaskoczenia.
Wśród drzew stadu trudno jest trzymać się razem.
Można je szybko rozdzielić.
Nerwowe stado podejmuje taktyczną decyzję i wycofuje się na otwartą przestrzeń.
Tyranozaury idą za nimi.
Tutaj stado może zewrzeć szeregi
i uformować nieprzenikniony mur złożony z opancerzonych głów i mięśni.
Zamieć się nasila.
To sytuacja patowa.
Takie konfrontacje potrafią trwać wiele dni.
Stado jest bezpieczne, dopóki trzyma się razem.
Ale tyranozaury cierpliwie czekają…
i co jakiś czas szukają słabych punktów.
Zamieć przynosi tymczasowy rozejm.
Gdy tylko się kończy, dinozaury wznawiają walkę.
To próba wytrzymałości.
Wystarczy, że jedno zwierzę się złamie…
i wybucha panika.
Gdy stado ucieka, drapieżniki mają szansę.
W trakcie pościgu jeden zmęczony byk nie nadąża za resztą.
Pozostaje mu jedynie odwrócić się i stawić czoło agresorowi.
Jeden pachyrinozaur przegrał walkę.
Ale wojna będzie trwała całą zimę.
Zwierzęta czekają miesiące w całkowitej ciemności,
nim słońce wróci i przyniesie wytchnienie niezwykłym stworzeniom
w lodowym świecie.
W kolejnym odcinku
latający olbrzym wielkości żyrafy poluje na ofiary
wśród splątanych drzew prehistorycznego lasu.
Pod koronami zielonej planety
dinozaury polują, parzą się, a nawet podróżują pod ziemią.
Aby dowiedzieć się, jak powstały odcinki,
wystarczy wejść na stronę Prehistorycznej planety.
Napisy: Sylwia Szymańska