Een van de meest opvallende dieren die ooit hebben bestaan…
…en een van de beroemdste, is een dinosaurus.
Tyrannosaurus rex.
Een dier dat tot ons aller verbeelding spreekt.
Wat voor soort dier was het?
Hoe zag het eruit? Hoe leefde het?
Wetenschappelijk onderzoek heeft die vragen beantwoord.
En niet alleen over T. rex…
…maar ook over de andere soorten die er toen leefden.
De nieuwste imagingtechnologie stelt ons in staat ze allemaal tot leven te brengen.
[gegrom]
[David Attenborough] De aarde, 66 miljoen jaar geleden.
[brult]
De hemel is vol vliegende reuzen.
In de zeeën regeren monsterachtige reptielen over de dieptes.
En op het land vechten allerlei soorten dinosaurussen…
…allemaal om in leven te blijven.
[bladeren ritselen]
[gekrijs]
We weten nu heel veel over een wereld die werd geregeerd door dinosaurussen.
[brult]
[krijst]
Dit is hun verhaal.
IJswerelden
[dieren huilen]
Het leven is op z'n hardst in het uiterste noorden en zuiden van de aarde.
Maar de dinosaurussen zijn erin geslaagd om deze poolgebieden te kolonialiseren.
In het uiterste noorden van Amerika, heeft deze kleine jager, 'n Dromaeosaurus…
…drie maanden bijna totale duisternis weten te overleven.
En nu is het eindelijk lente.
Ze heeft een vacht van veren, want ze kan hitte opwekken in haar lijf…
…en moet die zo veel mogelijk vasthouden.
Een uitdaging voor alle dinosaurussen in deze koude breedtegraden.
Ze beweegt zich snel over het sneeuwoppervlak…
…en gaat de plekken na waar ze eerdere jaren voedsel heeft gevonden.
In deze ijzige wereld is geen enkele kans op eten te klein om links te laten liggen.
[gegrom]
En om te slagen heb je, zoals gewoonlijk, een goede…
[kraakt] -…timing nodig.
In deze periode van de geschiedenis van de aarde zijn de poolgebieden relatief warm…
…maar ze worden wel geregeerd door extreme seizoenswisselingen.
Als de zon voor het eerst in bijna drie maanden opkomt…
…moet elk dier het daglicht en de warmere dagen die komen zo veel mogelijk benutten.
De kleine Dromaeosaurussen moeten samenwerken…
…om grote prooi te kunnen vangen.
[dinosaurusgeluiden]
Hier komt hun eerste kans van het seizoen.
Een kudde Hadrosaurussen.
Deze snaveldinosaurussen trekken hier elk jaar langs.
[geloei]
Nomaden op zoek naar verse lentevegetatie.
[geloei gaat door]
Ze zijn enorm.
Het kan de Dromaeosaurussen alleen lukken als ze als een team werken.
Er ligt een rivier verderop die de kudde moet oversteken.
[Hadrosaurussen loeien]
De Dromaeosaurussen weten dat niet de hele kudde het haalt.
[jong piept]
Nu de winter z'n greep laat verslappen, begin het smeltwater krachtig te stromen.
De kudde moet door dit diepe snelstromende water waden.
De leiders zoeken de veiligste oversteekplaats.
De kudde volgt voorzichtig.
De jongen blijven dicht bij hun ouders.
Eén misstap kan hun het leven kosten.
De volwassene die op hun beurt wachten, worden zenuwachtig.
Deze flessenhals geeft de Dromaeosaurussen een kans.
[Hadrosaurussen loeien]
Hun doelwit worden de jongen.
[geloei]
De kudde begin in paniek te raken.
[gegrom]
Een geordende oversteek verandert in chaos.
[gehuil]
[loeit]
Ouders en jongen zijn gescheiden.
[jong huilt] -[geloei]
Dat is goed afgelopen.
Er vormt zich weer een colonne en de reis wordt voortgezet.
De Dromaeosaurussen hebben hun kans gemist…
…maar de rivier heeft hun werk voor hen gedaan.
Er vallen altijd doden.
Dat is een feestmaal. En meer voedsel dan deze jagers de hele winters hebben gehad.
In de ijswereld biedt het nieuwe seizoen maar even kansen.
De lente duurt kort en de zomer is binnenkort voorbij.
Er moet veel gedaan worden voordat de uitdagingen van de winter terugkomen.
Benedenstrooms, waar de rivieren breder worden en langzamer stromen…
…beginnen ze hun sliblaag los te laten en vormt zich een netwerk van eilandjes.
Sommige dieren zijn al samengekomen voor hun lenterituelen.
Eindelijk is het dan echt lente geworden.
Tientallen Ornithomimus-mannetjes bereiden zich voor…
… op het belangrijkste moment van 't jaar.
[gekrijs]
Deze vreemde struisvogelachtige dinosaurussen kiezen de veilige eilanden…
…om ondiepe kraters in te maken, het eerste stadium van een nest.
Als de vrouwtjes komen…
…paren ze met de mannetjes met het beste nest.
[sist]
Laatkomers merken dat er niet veel ruimte meer is.
[gesis]
Er is alleen nog ruimte aan de rand van het eiland.
Een plek voor het nest is pas het begin.
Als er ten slotte eieren gelegd zijn…
…moeten die in een bed van vegetatie warm gehouden worden.
Genoeg nestmateriaal vinden is niet eenvoudig…
…waardoor sommige Ornithomimussen dan maar gaan stelen.
Een voordeel die laatkomers hebben…
…is dat de buren het zware werk al gedaan hebben.
Een onbewaakt nest is een te grote verleiding.
In kolonies zoals deze wordt er zo vaak gestolen…
…dat veel nestmateriaal vroeg of laat…
…van elk nest op het eiland deel heeft uitgemaakt.
Maar stelen is gevaarlijk.
[krijst]
Op heterdaad betrapt.
[Hadrosaurus loeit]
Er komen twee Hadrosaurussen voorbij.
Zij eten graag takken met bladeren.
[krijst]
Dus moet je in staat zijn je eigendom te beschermen.
Het kan jaren duren voor ze het perfecte nest bouwen.
Maar succes komt niet alleen vooruit uit ervaring.
[sist]
In een drukke kolonie vind je altijd wel een ander slachtoffer.
Voor de Ornithomimus zijn deze riviereilandjes een veilige plek…
…voor zowel de eieren als de jongen als ze uitkomen.
Meer naar het noorden is de temperatuur lager en zijn de omstandigheden zwaarder.
Toch gaan deze enorme Hadrosaurussen met nekschild daarheen…
…en dan vooral om één plek. Die iets speciaals te bieden heeft.
[geloei]
De lange nek van deze dinosaurussen is bijzonder elegant…
…en geeft ze hun naam. -[loeit]
Olorotitan, 'Reuzenzwaan.'
Hun roep wordt versterkt door hun nekschild, dat hol is.
Ze gaan naar een van 's werelds grootste vulkaangebieden.
Het is een gevaarlijke en onherbergzame plek.
Maar de Olorotitans komen er jaar na jaar terug…
…omdat door de vulkanen de grond er heel erg warm blijft.
Daarom maken ze hier hun nest.
[gegrom]
Het warme vulkaanzand dient als broedmachine voor hun eieren.
Een paar weken na aankomst van de kudde, komen de eieren uit.
Hadrosaurussen zorgen goed voor hun jongen.
[gekoer]
Ze brengen planten om op te eten.
In elk nest kunnen ruim 20 jongen zitten.
[piepen]
De baby's zijn geboren in een korte, maar rijke, overvloedige zomertijd.
Verwarmd door een zon die wekenlang niet ondergaat…
…groeien paardenstaarten hier snel, en er zijn er genoeg voor de hele kudde.
Deze planten hebben meer voedingsstoffen dan het rijkste gras.
In de lange zomerdagen groeien de Hadrosaurusjes snel.
Ze kunnen in hun eerst jaar de helft van hun volwassen lengte bereiken.
Nu zijn deze vulkanische draslanden de meest productieve plekken op aarde.
Zowel boven…
…als onder het wateroppervlak.
Maar die productiviteit brengt problemen met zich mee voor de Hadrosaurussen.
Warme, ondiepe poelen zijn een uitstekende broedplaats…
…voor muggen.
[muggen zoemen]
Elk jaar verandert dit paradijs in een hel.
Hadrosaurussen hebben een verbazingwekkend dunne huid…
…en kunnen zich amper verdedigen tegen bloedzuigende insecten.
[piept, huilt]
Het voeden gaat slecht door de muggen…
…en ze worden ernstig verzwakt. -[loeit]
En baby's kunnen zoveel bloed verliezen dat hun leven gevaar loopt.
[gehuil]
Uiteindelijk moet de kudde verder om aan de plaag te ontkomen.
Als de jongen ze niet bijhouden, laten de moeders ze achter.
[jong huilt] -[loeit]
Als ze hoger komen, zorgt de sterke wind voor verlichting.
Maar alleen voor de dieren die zo ver kunnen lopen.
[piept]
Van alle Hadrosaurus-jongen overleeft er maar één op de tien het eerste jaar.
Maar daarna maken ze een goede kans om volwassen te worden.
[loeit] -[jong huilt]
[Hadrosaurus loeit] -[piept]
[jongen piepen]
Door hun nest in deze vulkaanvallei te maken…
…geven de ouders hun jongen de best mogelijke start in hun leven.
Hoewel de korte warme poolzomer een tijd van overvloed is…
…zitten er gevaren aan vast.
[donder]
Warme lucht stijgt op en wordt elektrisch geladen.
Daardoor komen er vaak zware onweersbuien voor.
In het noorden van Amerika…
…is de dichte begroeiing, gevoed door constant zonlicht…
…kurkdroog gebakken.
De meeste dieren vluchten weg van de vlammen.
Maar voor sommige dieren schept de ramp kansen.
Deze dinosaurus van 1 meter 80, een Troödontide…
…is een van de kleinere leden van de theropodengroep.
[gepiep]
Door z'n grote ogen ziet hij heel goed, zelfs in deze dikke rook.
En z'n hersenen zijn een van de grootste op aarde.
Hij is de intelligentste, meest flexibele en succesvolste jager van de Noordpool.
Aan de rand van het vuur…
…wachten Troödontides prooi op die de vlammen probeert te ontvluchten.
Alles wat het vuur verder verspreidt, schept meer kansen…
…voor de meest vindingrijke Arctische jager van zijn tijd.
[gepiep]
Gelukt.
[gepiep]
Als de korte zomer voorbij is…
…begint het bos dat de zomerbranden heeft overleefd, van kleur te veranderen.
[gehuil]
Het is de laatste herfstbloei voordat de maanden der duisternis beginnen.
Op de Zuidpool klampt 't ijs zich zelfs in de zomer vast aan de hoogste bergen.
Maar nu de temperatuur daalt en de dagen korter worden…
…spreidt de poolwinter zich opnieuw uit over het land.
De dieren moeten zich voorbereiden op z'n terugkomst.
[loeit]
Het zuidelijke halfrond heeft z'n eigen dinosaurussensoorten.
[geloei]
Dit zijn drie jonge Antarctopelta's, kleine plantenetende dinosaurussen.
Ze zijn ook een van de zwaarst bewapende dieren van deze wereld.
Maar toch zijn de jongeren samen het veiligst.
Dit is zo zuidelijk dat de planten waar ze van afhangen, maandenlang niet groeien.
Nu de winter eraan komt, brengen deze jongeren meer tijd rustend door.
Door samen te schuilen besparen ze warmte en daardoor energie.
Met hun sterke voorpoten kunnen ze dit winterhol groter maken.
[gegrom]
Maar elke keer als ze terugkomen, zijn ze wat groter.
[bromt, jankt]
Hun hol lijkt een beetje kleiner…
…en de broederlijke bond…
[geloei] -…begint slijtage te vertonen.
[diep geadem]
Voor elk groeiend dier is dit een tijd waarin ze kwetsbaar zijn.
[veraf gehuil]
Ze moeten zich nu afzonderen…
…en hun eerste voorzichtige stappen zetten om hun eigen territorium te vinden.
Er zijn weer kudden Hadrosaurussen aan het verhuizen.
Er is weinig te eten, daarom gaan deze enorme herbivoren…
…weer op zoek naar voedsel in warmere streken…
…en laten ze de rest achter in de ijskoude poolwinter.
[geloei van dinosaurussen]
Een geschikt territorium kan dieren ver weg van hun geboorteplaats voeren.
Veel dieren zullen die zoektocht niet overleven.
Een goed territorium moet een plek bieden waarin je kunt schuilen.
Een grot, bijvoorbeeld.
Zelfs in de koudste maanden verandert in de meeste grotten de temperatuur amper.
Maar hij is niet de eerste die deze grot heeft gezien.
Deze grot gloeit.
Dit zijn de kleine loklichtjes van larven van varenrouwmuggen…
…die licht maken om hun insectenprooi te lokken.
Dit is de perfecte plek…
…voor een Antarctopelta om te schuilen tegen het strengste winterweer.
[ademt uit]
Hij is veilig onder deze vreemde levende sterren…
…terwijl het buiten begint te sneeuwen.
In de koudste maanden kan het uiterste noorden van de Arctica…
…tot een schitterend winterwonderland bevriezen.
Niet alle dinosaurussen trekken weg of gaan schuilen.
[dinosaurus loeit]
De grootste zijn sterk genoeg om het te overleven.
Pachyrhinosaurussen.
Herbivoren van twee ton met overdadig bewapende hoofden.
Ze zoeken hun heil in het bos…
…waar ze de laatste bladeren van slapende bomen trekken…
…en in varens naar gevallen fruit zoeken.
[gromt, loeit]
De bronst is over…
…maar minder dominante mannetjes proberen toch nog hogerop te komen.
[loeit]
Maar ze zijn vergeten wie de baas is.
[brult]
[beide brommen]
Deze oude stier is nog steeds vreselijk sterk…
…en maar weinigen durven hem uit te dagen.
Strijdende mannetjes hebben amper tijd om te eten of te rusten.
Nu er weinig voedsel is, is het moeilijk om hun krachten weer op te bouwen…
…en wonden genezen langzamer.
Om het nog erger te maken…
[geloei veraf]
…is het sterkste roofdier van de Arctica altijd op jacht.
[geloei gaat door]
[gegrom]
Nanuqsaurus.
Een kleiner familielid van de T. rex…
…maar hij is wel groot genoeg om een Pachyrhinosaurus aan te vallen.
Voor deze oude vijanden in deze omstandigheden…
…wordt de strijd niet beslist door verrassing, maar door strategie.
Tussen de bomen is het moeilijk voor de kudde om zich te verenigen.
Dan raak je makkelijk afgezonderd.
De nerveuze kudde valt tactisch terug op open grond.
De Nanuqsaurussen volgen.
[gromt]
Hier is de kudde in staat de gelederen te sluiten…
…en een ondoordringbare muur van bewapende koppen en spieren te vormen.
[loeit]
[geloei]
Het begint nog harder te sneeuwen.
[Pachyrhinosaurussen brommen]
Het is een patstelling.
[loeit]
Deze confrontaties kunnen dagen duren.
De kudde is veilig als ze maar bij elkaar blijven.
Maar de Nanuqsaurussen wachten rustig af…
…en zoeken af en toe naar zwakke plekken.
[Pachyrhinosaurussen loeien]
De sneeuwstorm zorgt voor een tijdelijke wapenstilstand.
[bromt]
Maar zodra de storm voorbij is, wordt de strijd hervat.
In deze zenuwenoorlog…
…hoeft er maar één dier de gelederen te verbreken…
…om er paniek te laten uitbreken.
Nu de kudde op de vlucht slaat, hebben de roofdieren een kans.
Na enige tijd in de jacht…
…lukt het een vermoeide stier niet om de rest bij te houden.
[gebrom]
Tot hij zich alleen nog maar kan omdraaien om z'n aanvallers onder ogen te zien.
[brult]
[loeit]
Eén Pachyrhinosaurus heeft de strijd verloren.
[gromt] -[bromt]
[Pachyrhinosaurus kreunt] -Maar de oorlog gaat de hele winter door.
De dieren wachten nu maanden van totale duisternis…
…voordat de zon terugkomt en de buitengewone schepsels verlichting brengt…
…in de wereld van ijs.
In de volgende aflevering:
een vliegende reus, zo groot als een giraffe, jaagt op z'n prooi…
…tussen de verstrengelde bomen van een prehistorisch bos.
En onder de overkapping op deze groene planeet…
…zetten dinosaurussen valstrikken, pronken ze en reizen ze zelfs ondergronds.
Om de wetenschap achter de verhalen te ontdekken…
…kun je naar de showpagina van Prehistoric Planet.
Vertaling: Marc de Jongh