DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
Elbette şimdiye dek var olmuş en dikkat çekici
ve kesinlikle en ünlü hayvanlardan biri dinozordur.
Tyrannosaurus rex.
Hepimizin hayal gücünü ateşleyen bir hayvan.
Nasıl bir hayvandı?
Neye benziyordu? Nasıl yaşardı?
Artık bilimsel araştırmalar bu tür soruları yanıtladı
ve yalnız T. rex değil,
onunla yaşayan diğer türler hakkındaki soruları da
ve en yeni görüntüleme teknolojileri onları canlandırmamızı sağlıyor.
Dünya gezegeni, 66 milyon önce.
Gökler uçan devlerle dolu.
Denizlerde canavar sürüngenler derinlerde devriye geziyor
ve karada her türden dinozor
hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Dinozorların hâkimiyetindeki dünya hakkında artık çok şey biliyoruz.
Bu onların hikâyesi.
Tatlı Su
Milyonlarca yıl boyunca Dünya gezegeninin toprakları
su tarafından oyuldu
ve burada akan nehirler hâlâ bu büyük kanyonları şekillendiriyor.
Böyle yerler, uçan sürüngenlerin evi.
Pterosaur'ların.
Kanatları parmaklarından bileklerine uzanıyor…
…ve bir günde yüzlerce kilometre uçabiliyorlar.
Her akşam
dar çıkıntılarına tünemek için çok sayıda pterosaur bu kanyona geliyor.
Birlikten emniyet doğar…
…ve zaten az sayıda karada yaşayan avcı buraya gelir…
…ama biri geliyor.
Bir tür dinozor. Velociraptor.
Tüyleri vücutlarını sıcak tutuyor ama uçamıyorlar
ama olağanüstü seviyede çevikler…
…ve öyle olmaları çok iyi.
Burada yanlış bir adım felaket getirebilir.
Pterosaur'lar ürkektir.
İlk tehlike belirtisinde havalanacaklar.
Velociraptor'ların beslenmesi için sürpriz unsurunun hayati önemi var.
Hafif vücutları ve tüylü kolları inişlerini kontrol etmelerini sağlıyor…
…ve geniş kuyrukları dengelerini sağlamalarına yardımcı oluyor.
En kolay hedefler koloninin kenarlarında dinlenen şu pterosaur'lar olacak.
Şelalenin gürültüsü kayan taşların sesini boğuyor.
Dişi yükseğe çıkıyor.
İki erkek aşağıda kalıyor.
Birkaç pterosaur neredeyse saldırı mesafesinde.
Birini yakaladı ama şimdi tüm koloni paniğe kapıldı.
Karmaşada kurbanı kenardan kayıyor.
Dişi, tüylü kuyruğunun etkinliğini sınıyor…
…ve sonunda öğününü kazanıyor.
Erkeklere pterosaur'larla yüzleşmek kalıyor.
Temiz suyun gücü tüm gezegende iş başında.
Küresel ısılar yüksek.
Şiddetli fırtınalar ve sağanak yağışlar var.
Kuzey Amerika'nın çoğu yoğun ve yemyeşil ormanlarla kaplı.
Burada bugüne dek var olmuş en devasa otoburların bazıları yaşar…
…ve onlar da en vahşi avcıların avıdır.
Tyrannosaurus rex.
Bu yaşlı erkek demin bir Triceratops avladı…
…ama o sırada yaralandı.
T. rex'ler büyük otoburları avlamak için gelişmişlerdir…
…ama onların da çoğu evrimleşip ağır savunma silahları geliştirmişlerdir.
Onlarca yıl zırhlı avlarla savaşmak vücudunda yaralar açtı.
Hatta bir savaş ona kuyruğunun ucuna mal oldu.
Bu yeni yaralar daha ciddi.
Bu kadar yaşlı olunca enfeksiyon büyük bir tehlike.
Nehrin suyu yaralarını temizlemesine yardım edebilir.
Başka bir gün daha savaşabilmek için hayatta kalma şansı yüksek…
…ama o gün beklenenden daha çabuk gelebilir.
Başka bir T. rex.
Bir yabancı…
…ama bu yeni gelenin kokusu farklı.
Bir dişi.
Daha genç ve küçük…
…ama yine de o da bir rakip olabilir…
…ama erkek kavga etmekle ilgilenmediğini belli ediyor.
Çiftleşmeyi tercih ediyor.
Dişi onaylar gibi görünüyor.
Bir tyrannosaur'un yüz bölgesi dokunuşa çok duyarlardır
ve burunlarını sürtüyorlar.
Erkeğin iriliği ve savaş yarası izleri hayatta kalmayı bildiğinin kanıtı…
…ve belki de bu, onu dişinin gözünde daha çekici bir partner yapıyor.
Böylece beraber oluyorlar
ve gelecek haftalarda sık sık çiftleşiyorlar.
Sonunda 15 tane kadar yumurta bırakacak
ve o yumurtalar gelecek kuşağın vaadi olacak.
Temiz suya dayalı yaşam ortamları aniden ve radikal şekilde değişebilir.
Orta Asya'nın bazı bölgelerinde
ağır mevsim yağmurları nehirleri doldurur ve sonunda
nehirler taşar.
Civardaki ovalar su altında kalır…
…ve suda en garip dinozorlardan biri gezinir.
Deinocheirus.
T. rex'ten de uzun…
…ve ördek gagası şeklindeki devasa hortumu su bitkilerini toplamakta
çok etkili.
Uzun, kurak mevsimde çok az yediği için
bu erkek açgözlü şekilde besleniyor.
Su bitkilerinin besin değeri yüksektir
ve 20 santimlik büyük, kavisli pençeleri
bitkileri derinlerden yüzeye çekmesini sağlıyor.
Kendisi de daha küçük yaratıkların besin kaynağı.
Kürkünü istila eden kan emici sinekler.
Kaşındırıcı ve hatta acı vericiler
ve dev pençeleri bir güzel kaşınmasını sağlıyorsa da…
…her zaman ulaşamadığı yerler oluyor.
Oralara ulaşmak için yardıma ihtiyacı var.
Ölü bir ağaç. Bu bir çözüm olabilir.
Çok daha iyi…
…ve artık beslenmeye dönebilir…
…ama sadece ıslak bitkilerden oluşan bir diyetin
önlenemez bir sonucu var.
Biri için besin olan diğerleri için gübreye dönüşüyor…
…ve Deinocheirus kadar iri bir dev
her yıl 20 tondan fazla dışkı üretebilir.
Güney Afrika.
Burada da yıllık yağmurlar sele neden oluyor…
…ve arazi, sayısız küçük ada arasında akan
bir kanallar labirentine dönüşüyor.
Burası artık bir bataklık ormanı…
…ve Dünya gezegeninde bugüne dek yaşamış en iyi uçan hayvanlardan birinin
ilgisini çekiyor.
Dev bir pterosaur. Quetzalcoatlus.
Bu bir dişi.
Kanat açıklığı dokuz metreden fazla…
…ve buraya çok belirli bir nedenden ötürü geldi.
Yükselen suyun yarattığı küçük adalar
tam da yumurtlamasına uygun yerler.
Quetzalcoatlus'lar kesinlikle uçma ustalarıdır
ama ayrıca, belki de şaşırtıcı biçimde, yerde de çok yetkindirler.
Dördüncü parmağının iyice uzun kemiği
iki kanadını da destekliyor.
Kanatlarını yukarı çevirerek
dört ayak üstünde çok yetkin biçimde yürüyebiliyor.
Buraya yuva yapmaya geldi.
Yuvayı, yumuşak kabuklu yumurtalarının kurumasını engelleyecek
nemli bataklık zemininde yapmayı tercih ediyor.
Bu ilk ikisi daha başlangıç.
Gelecek üç hafta boyunca açık yuvayı koruyacak…
…ve her birkaç günde bir, iki yumurta daha bırakacak.
Yumurta üretmek büyük emek ve enerji istiyor.
Her biri devasa ve neredeyse bir kilo ağırlığında.
Sonunda bir düzine kadar yumurta üretiyor.
Saklamak için yumurtaları bitkilerle kaplıyor.
Şimdi beslenmesi gerek.
Bu adada yumurtadan çıktıklarında yavrularına yetecek kadar besin olmalı
ama kendi açlığını giderecek çapta bir şey yok.
Başka bir yerde avlanmak için gitmeli…
…ve yuvasının yalıtılmış olmasının kendisi yokken yumurtadaki küçükleri
koruyacağına güvenmek zorunda.
Başka, çok daha yaşlı bir Quetzalcoatlus dişisi.
O da yumurtlayacak güvenli bir yer arıyor…
…ve burada iki yavru grubuna yetecek kadar yiyecek olmayabilir…
…ama bu sorunu çözmenin bir yolu var…
…ve ne de olsa yumurtalar çok besleyici.
Yuvanın sahibi döndü.
Yaşlı dişi kovuldu…
…ama genç dişinin yuvası yıkıldı.
Yumurtladığı bir düzine yumurtadan sadece üçü kurtuldu.
Çiftleşme mevsiminin başarısı artık bu üç narin yumurtaya bağlı.
Birkaç ay içinde yavrular çıkana dek onları elinden geldiğince koruyacak…
…ama ondan sonra yavrularının başlarının çaresine bakmaları gerekecek.
Nehir suyu aşağı doğru akarken
milyarlarca ton kum ve çakılı süpürüp götürür ve hatta büyük kayaları kaydırır.
İnce tortular yüzlerce kilometre taşınabilir
ama nehir genişledikçe akıntı yavaşlar
ve sonuç olarak yükünün bir bölümünü bırakmaya başlar…
…ve ataları denizlerde yaşamış olan hayvanlar ortaya çıkmaya başlar.
Yengeçler.
Bazı yerlerde metrekare başına düzinelercesi olabilir.
Bu Masiakasaurus.
180 santim uzunluğunda bir dişi
ve bir ağız dolusu iğne gibi keskin dişi var.
Tam da bu garip, çok ayaklı avla baş etmek için gereken şey.
Yengeçlerin kabuğu sert olabilir ama protein dolular.
Kaçırılmayacak kadar iyi bir fırsat…
…ve sadece onun için değil.
Üç yavrusu var.
Daha sadece on santimler…
…ve büyük yengeçlerle baş etmeye hazır değiller.
Hâlâ annelerinin artıklarıyla besleniyorlar…
…ama bazı yavruların avlanma içgüdüleri erken gelişir.
Çok çekici.
En küçük yengeçler bütün hâlinde yutulabilir.
Ne yazık ki boyut eksikliklerini hızlarıyla kapatıyorlar.
Yavrunun pek uzaklaşmaması en iyisi.
Beelzebufo, şeytan kurbağa.
Yaşamış en büyük kurbağalardan biri.
Artık bir ay beslenmesine gerek yok.
Bu sahiller zengin bir beslenme alanı olabilir
ama burada yaşamanın bedeli de yüksek olabilir.
Nehrin suyu artık denize yaklaşıyor.
Sularında şimdiden bir tuz tadı belirmeye başladı.
Sular yükseldiğinde
bu kanalları araştırmak için açık denizden ziyaretçiler gelir.
Elasmosaurs'lar.
Bunlar gerçekten okyanusa açılan sürüngenlerdir…
…ama tuzlu suları araştırmak için bazıları bu haliçlere gelir.
Şimdi nehirlerin buraya taşıdığı
milyonlarca ton çökelti sonunda denize ulaşıyor.
Nehrin okyanusla karışması biraz vakit alıyor ve bir süreliğine
iki su yan yana akıyor.
Yine de
büyük balık sürüleri bu sularda beslenecek çok şey buluyor.
Biraz uzaktaysalar çökelti bulutları balıkları gizliyor
ama Elasmosaur'lar avlarını kovalamak için en bulanık sularda bile
yüzmekten çekinmezler.
Balıklar için kaçış yok…
…suyun üstünde bile.
Bu Elasmosaur'lar, tarih öncesi gezegenin okyanuslarında
izleri kaybolmadan önce nehrin hediyelerinin sonunu topluyorlar.
Prehistoric Planet'ta gelecek bölümde,
hayatta kalmaya çalışırken anneyle yavrusu arasındaki bağ
son noktasına kadar test ediliyor.
Eski düşmanlar birbiriyle ve dondurucu tipiyle savaşıyor
ve tüylü dinozorlar buz dünyalarına hükmediyor.
Hikâyelerin ardındaki bilimi keşfetmek için
Prehistoric Planet dizisinin sayfasını ziyaret edin.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü