DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
Elbette şimdiye dek var olmuş en dikkat çekici
ve kesinlikle en ünlü hayvanlardan biri dinozordur.
Tyrannosaurus rex.
Hepimizin hayal gücünü ateşleyen bir hayvan.
Nasıl bir hayvandı?
Neye benziyordu? Nasıl yaşardı?
Artık bilimsel araştırmalar bu tür soruları cevapladı
ve sadece T. rex değil,
onunla yaşayan diğer türler hakkındaki soruları da
ve en yeni görüntüleme teknolojileri onları canlandırmamızı sağlıyor.
Dünya gezegeni, 66 milyon yıl önce.
Gökler uçan devlerle dolu.
Denizlerde canavar sürüngenler derinlerde devriye geziyor
ve karada her türden dinozor
hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Dinozorların hâkimiyetindeki dünya hakkında artık çok şey biliyoruz.
Bu onların hikâyesi.
Çöller
Güney Amerika'nın batısı
ve bu tarih öncesi gezegendeki en tenha yerlerden biri.
Çok az hayvan buraya gelmeye cesaret eder,
yine de Dünya'nın en olağan dışı toplanmalarından biri burada gerçekleşmiş.
Dreadnoughtus'lar.
Titanosaur'lar. Yirmi altı metre uzunluğunda ve 36 ton ağırlığında.
Bunların hepsi erkek
ve ormandaki zengin beslenme alanlarından kilometrelerce uzaktalar.
Buraya tek bir nedenden geliyorlar: Çiftleşmek için savaşmaya.
Dişi sürüsü yeni gelen erkekleri dikkatle inceliyor,
güçlerini ve uygunluklarını değerlendiriyorlar.
Titanosaur'ların devasa boyunları
çok hafif, hava dolu bir iskeletle destekleniyor.
İçi boş boyun kemikleri, üst boyundaki
tuhaf hava keseciklerini şişiren bir dizi körüğe bağlıdır.
En etkileyici görünen erkekler en fazla dişiyi etkileyecek olanlar.
Tozla beyazlamış bu devasa erkek
iki hafta sahnenin merkezinde rol aldı.
Ağırlığı neredeyse 45 ton.
Sergiledikleri de şimdiye kadar
tüm meydan okuyanları sindirdi…
…ama bu yeni gelen…
…geri adım atmıyor.
Bu kadar büyük bir bedeni kaldırmak çok yorucu.
Bu bir dayanıklılık savaşı.
Çekişme şiddetlendikçe her dövüşçü diğerini yaralamaya çalışır,
başparmakları üzerindeki hançer gibi keskin çıkıntıları saplar
ve dişleriyle deriyi sıyırırlar.
Ta ki nihayetinde…
…nakavt darbesi gelene kadar.
Yaşlı erkeğin hâkimiyeti nihayet sona eriyor.
Genç galip sahnenin merkezindeki yerini alıyor.
Bazıları için yenilginin bedeli oldukça ağır.
Bazı hayvanlar çöl koşullarına iyi uyum sağlasa da
hayatta kalabilmeleri hep bıçak sırtındadır.
Özellikle burada, Asya'da,
yaz zirveye çıktığında
sıcaklık 60 derecenin üzerine çıkar…
…ve su hızla buharlaşır.
Burada vahşi görünüşlü sürüngenler de vardır…
…ama bu küçük kertenkele yalnızca birkaç santim boyunda.
Burada yemek bulmak asla kolay olmaz.
Bu devasa leş umut verici olabilir.
Bir ölü sauropod.
Birçoğu için olası bir ziyafet…
…ama ortalık tuhaf bir şekilde sessiz.
Tarbosaurus,
bu çölde T. rex'in eş değeri.
Diğer canlıları uzak tutuyorlar…
…ama bu kertenkele için bir fırsat doğuruyor olabilirler.
Sinekleri bir leşten daha fazla çeken bir şey varsa…
…o da bu leşten beslenip uyuyan bir tarbosaur'dur.
Cesur olma vakti.
Bir velociraptor.
Dikkatli olma vakti…
…çünkü Velociraptor'lar sıklıkla beraber avlanır.
Tarbosaur'lar gidiyor…
…ve şimdi pterosaur'lar gelip…
…leşten paylarını alabilirler.
Bu küçük kertenkelenin fırsatı kaçmış oldu.
Kısa süreli fırsatlardan en iyi şekilde faydalanmak hayatta kalmanın anahtarıdır
ve bazı dinozorlar bunu kesinlikle çok etkili bir şekilde yapmayı başarır.
Mononykus bir çöl uzmanıdır.
Çoğu çöl hayvanı gibi
yeterince yiyecek bulmak istiyorsa koca bir bölgeyi gezmek zorunda.
Tüysüz bacakları bedenini soğutmasına yardım ediyor.
Bedenindeki tüyler güneş ışınlarına kalkan oluyor
ve ona çok güçlü bir algı kazandırıyorlar.
Yüzündeki daireler en ufak sesleri saptamasına yardım ediyor.
Bu kadar duyarlı yönlü işitme
bu içi boş kütüğün zihinsel haritasını çıkartır, içinde olanı anlamasını sağlar.
Şimdi, ona adını veren silahı kullanıyor.
Mononykus, tek devasa pençe.
Bir termit yuvasını açmak için ihtiyacı olan şey…
…ve bir özel ekipmanı daha var.
Başının iki katı uzunluğunda esnek bir dili.
Protein dolu mükemmel bir yemek,
bir de termitler bu kadar rahatsız edici olmasaydı.
Mononykus gibi uzmanlar bu kurak çölde yaşayabilir…
…ama bu koşullar her zaman aynı kalmaz.
Nadir durumlarda
daha serin dağ rüzgârları gelip yükselen sıcak havayla karışır.
Bir çöl fırtınası, hoş bir yağmuru beraberinde getiriyor.
Bu toprakları daha önce hiç bu kadar ıslak görmemiş olabilir.
Bu, bu çevreyi beklenmedik şekillerde değiştirir.
Uykudaki tohumlar bir anda canlanırlar.
Günler içinde bu kurak çevreyi dönüştürürler…
…ve bitki örtüsüyle yiyecek bolluğu gelir,
nasıl yakalayacağınızı biliyorsanız.
Enantiornithine'ler, eski bir kuş türü
ama başa çıkmak için biraz fazla büyük olabilirler.
Bu kadar farklı ve yabancı bir dünyaya uyum sağlamak zor olabiliyor.
Eyvah.
Nihayet, bir şey yakaladı
ama bu yeni zorluklar kısa sürecek.
Çölde bir şey kesin:
Yakıcı sıcak ve kavruk toprak yakında geri dönecek.
Çiçekler uzak bir hatıradan başka bir şey olmayacak.
Çölleri bu kadar yaşanması zor yerler yapan
yalnızca güneşin amansız gücü değildir.
Rüzgârlar da buna neden olur.
Burada, Asya'nın merkezinde toprağın üzerinden sertçe eserler,
toprağı daha da kurutup bitki örtüsünü sökerler.
Büyük dinozorlar yolculuklarına devam edip
bu sert koşullarla başa çıkmaya çalışıyor.
Bu ördek gagalı dinozorların adı Barsboldia.
Uzun mesafe uzmanlarıdırlar
ve şaşırtacak kadar uzun süre susuz kalabilirler
ama nadir durumlarda bolluk olur.
Yağmur yağdığında
su toprağın altına sızabilir ve uzun mesafeler boyunca yer altından akabilir.
Ta ki bazı özel yerlerde yüzeye çıkana
ve bir vaha yaratana kadar.
Açıktaki su kilometrelerce ötedeki her türden çöl hayvanını cezbeder.
Bazılarının yanında diğer herkes cüce kalır.
Moğol devi.
Muazzam büyüklüktedirler.
Ağırlıkları 64 tonun üzerindedir,
Dünya'dan gelip geçmiş en büyük hayvanlar arasındadırlar.
Bir şeyler içmeye gelen minik bir Mononykus için riskli bir yer.
Kalabalık olabilir
ama Dünya'nın en uzun boynuna sahipseniz sırayı atlayabilirsiniz.
Böyle bir toplanma dikkat çekiyor.
Bir tarbosaur…
…ama diğerleri gibi bu avcı da sadece su için burada.
Gece gündüz durmadan su içen bu kadar ağıza
su o kadar uzun dayanmıyor.
Hayvanlar dağılıyor
ve sert, çorak koşullar bir kere daha geri döner.
Milyonlarca yıl boyunca su bazı çölleri oyup
muhteşem topraklara dönüştürmüştür…
…burada, Kuzey Afrika'daki gibi.
Bu kanyon toprakları çöl ziyaretçilerine özel fırsatlar sunar.
Beş metre kanat açıklığıyla bir pterosaur türü olan Barbaridactylus
zahmetsiz becerileriyle termallerden faydalanabilir…
…ve büyük mesafeler katedebilir,
hem de bazılarının başlarında devasa sorguçlar olmasına rağmen.
Her yıl erkekler ve dişiler gökteki özel yerlerinde toplanırlar,
hem de binlercesi.
Bu tenha platoların zirvelerinde yer yırtıcısı yoktur,
o yüzden inmek için güvenli yerlerdir.
İri erkekler gösterilerini sergileyebilecekleri bir alan seçer…
…bu sırada genç bekârlar tepelerinde daire çizer.
Bölge sahipleri her meydan okuyanı uyarır.
Bir mesajın bazen vahşice pekiştirilmesi gerekir…
…ama başarılı olan her zaman ağır sıklet olmak zorunda değildir.
Bazı erkekler devasa baş sorgucu geliştirmez.
Dişi gibi görünen sinsi erkekler vardır
ve bu sayede fark edilmeden kalmaya çalışabilirler.
Oynanan tehlikeli bir oyun…
…çünkü iri erkekler düzenli devriye gezer…
…ve gösterilerini yaparlar.
Sinsi tespit edildi…
…ama aslında…
…iri bir erkeğin gözüne takıldı…
…ama sinsi isteksiz bir dişi gibi davranıyor…
…ve erkeğin tekliflerini reddediyor.
Şimdi asıl amacına geri dönüyor…
ve hamlesini yapma vakti geliyor.
Başarı.
İri erkekler daha çekici görünüyor olabilir
ama anlaşılan, dişiler en sağlıklı gençleri doğurduklarından emin olmak için
mümkün olduğunca çok partnerle eşleşiyorlar…
…ister etkileyici şekilde süslü olsun ister sinsi.
Bu tarih öncesi gezegenin çöllerinde yaşayanlar
sadece olağan dışı seviyede tuhaf hayvanlar değil.
Başka dünyalara aitmiş gibi görünen garip manzaralar da var.
Burada, Güney Amerika'daki gibi.
Bu, kar tozu gibi görünüyor olabilir
ama bu büyük tepeler kumdan değil, alçı taşından oluşuyor.
Alçı taşı, çok ince, suda kolayca çözülen beyaz bir mineraldir.
Sadece Dünya'nın en kuru bölgelerinde katı hâlde bulunabilir.
Bu tepeler öyle kurudur ki burada yaşamak neredeyse imkânsızdır.
Yine de bazı dinozorlar bunu yapmayı başarır.
Secernosaurus, küçük bir hadrosaur türü.
Çok düşük kalitede beslenerek hayatta kalabilseler de
yaklaşık her on yıl da bir bu bölge o kadar aşırı kurur ki
neredeyse tüm bitki örtüsü kuruyup ölür.
Bu, bakacak yavruları olan sürünün sonu olabilir…
…ama bazı daha yaşlı, daha deneyimli bireyler
diğer olası yiyecek ve su kaynaklarını hatırlayabilir…
…ve hayatta kalmanın yolunun çölden ayrılmaya çalışmak değil
kızgın tepeler boyunca yolculuklarına devam etmek olduğunu bilirler.
Yüksek rüzgârlarla ve savrulan kumlarla çöl her zaman hareket hâlindedir.
Bu da yol bulmayı zorlaştırır.
Sürü gece yolculuk etmeyi tercih ediyor.
Sadece daha serin değil,
ayrıca özelliksiz ama sürekli değişen çöl boyunca bir hayvanın
yolunu bulması için bir harita ortaya çıkarır.
Gökte bir harita.
Birçok göçmen hayvan gibi
hadrosaur'lar da gökteki trafik işaretlerini tanıyabilir.
Gün boyunca kızgın güneş tepeden vurmaya devam eder.
Gölge bulabilseler bile bu, bazıları için yolculuğun sonu olabilir…
…ama onlara yardım edebilecek başka bir şey var.
Uzak kıyı şeridine çarpan dalgaların derin, gümbürdeyen sesi
tepeler arasında kilometrelerce yolculuk ediyor.
Ses o kadar düşük ki çoğu hayvan, sesi duyamıyor
ama hadrosaur'lar duyabiliyor ve böylece sahile giden yollarını bulabiliyor…
…ama bu çölde aşılması gereken bir engel daha var.
Dev kıyı tepeleri yollarını tıkıyor.
Sarp, hareketli kum her adımda enerjiyi tüketir.
Başardılar.
İlk ödülleri de tepelerin ve okyanusun buluştuğu yerdeki sisten derilerinde
sıvılaşan suyun damlacıklarını yalamak.
Bu sis ayrıca zengin bir sahil cennetini besler.
Bu şimdilik sürüyü beslemeye yeter
ama tükendiğinde tekrar yola çıkmaları gerekecek…
…ve bu tarih öncesi gezegenin çöllerinde
bir kere daha hayatın zorluklarına katlanacaklar.
Prehistoric Planet'in bir sonraki bölümünde
şimdiye kadar yaşamış en tuhaf dinozorlardan biri var.
Tuhaf, ördek gagalı bir dev kocaman bir iç bataklıkta besleniyor…
ve tatlı su, kaynağından denize akarken
dokunduğu her şeyin hayatını şekillendiriyor.
Bu hikâyelerin ardındaki bilimi keşfetmek için
Şimdi Prehistoric Planet dizi sayfasına gidin.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü