PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
Jednym z najbardziej niezwykłych,
a na pewno najsłynniejszych zwierząt w historii jest dinozaur.
Tyrannosaurus rex.
Zwierzę, które pobudza wyobraźnię nas wszystkich.
Jakie to było stworzenie?
Jak wyglądało? Jak żyło?
Współczesne badania naukowe odpowiedziały na te pytania.
Nie tylko o tyranozaurze,
ale też o innych gatunkach żyjących w tamtym czasie.
Najnowsza technologia pozwala nam przywrócić je wszystkie do życia.
Planeta Ziemia, 66 milionów lat temu.
Niebo jest pełne latających olbrzymów.
W wodzie ogromne gady pilnują głębin.
A na lądzie dinozaury różnych gatunków
walczą o przetrwanie.
Obecnie tak wiele już wiemy o świecie, którym rządziły dinozaury.
To jest ich historia.
Prehistoryczna planeta
Pustynie
Zachód Ameryki Południowej.
Jedno z najbardziej opustoszałych miejsc na prehistorycznej planecie.
Choć niewiele zwierząt się tu zapuszcza,
to tworzą jedno z najbardziej niezwykłych zbiorowisk na Ziemi.
Dreadnoughtus.
Tytanozaury. Mierzą 26 metrów i ważą 40 ton.
To samce.
Są daleko od bujnych lasów, w których zwykle się żywią.
Przychodzą tu tylko w jednym celu: by walczyć o szansę na zdobycie partnerki.
Gromada samic przypatruje się nowo przybyłym samcom.
Ocenia ich siłę i zdolności.
Olbrzymia szyja tytanozaura
jest podtrzymywana przez superlekki, wypełniony powietrzem szkielet.
Jego puste kręgi szyjne są połączone ze swego rodzaju miechami,
które wypełniają przedziwne worki powietrzne.
Najbardziej imponujące samce przyciągną najwięcej samic.
Ten duży byk, biały od pyłu,
zajmuje środek sceny od dwóch tygodni.
Waży prawie 50 ton.
Jak dotąd jego pokaz
onieśmielał pozostałych rywali.
Ale nowy przybysz…
się nie zraża.
Podnoszenie tak dużego ciała jest wyczerpujące.
To walka na wytrzymałość.
Gdy konflikt się zaognia, oba dinozaury próbują się zranić,
dźgając się sztyletowymi kolcami umieszczonymi na kciukach
i rozcinając skórę zębami.
Aż w końcu…
pada ostateczny cios.
To koniec rządów starego byka.
Młody zwycięzca zajmuje środek sceny.
Cena przegranej jest dla niektórych bardzo wysoka.
Niektóre zwierzęta są dobrze przystosowane do warunków pustynnych,
lecz i tak muszą często walczyć o przetrwanie.
Zwłaszcza tu, w Azji,
gdzie w środku lata temperatury przekraczają 60 stopni Celsjusza…
a woda błyskawicznie wyparowuje.
Są tu też groźnie wyglądające gady.
Ale ta mała jaszczurka mierzy zaledwie kilka centymetrów.
Zdobycie tu pożywienia nigdy nie jest łatwe.
Ta wielka padlina wygląda obiecująco.
Martwy zauropod.
Potencjalna uczta dla wielu.
Ale, o dziwo, wokół panuje cisza.
Tarbozaur…
pustynny ekwiwalent T. rex.
To one odstraszają innych.
Ale jaszczurka ma dzięki nim szansę.
Jest coś, co przyciąga muchy bardziej niż padlina…
Śpiący tarbozaur, który żywił się tą padliną.
Czas na odwagę.
Welociraptor.
Czas na ostrożność.
Bo welociraptory często polują razem.
Tarbozaury idą dalej.
Pterozaury mogą teraz przylecieć…
i zdobyć część padliny.
Mała jaszczurka straciła okazję.
Wykorzystywanie każdej szansy to klucz do przeżycia na pustyni.
Niektóre dinozaury robią to bardzo efektywnie.
Mononyk to pustynny ekspert.
Jak wiele zwierząt pustynnych
musi patrolować duży teren, jeśli ma znaleźć wystarczająco pożywienia.
Gołe nogi pomagają uniknąć przegrzania.
Pióra na ciele chronią ją przed promieniami słońca
i ma dzięki nim wyostrzony zmysł.
Tworzą szlary, które pomagają wykryć najcichsze odgłosy.
Dzięki wyczulonemu, kierunkowemu słuchowi
utworzyła sobie w głowie mapę kłody i wie, co jest w jej środku.
Teraz wykorzystuje broń, od której wzięła się jej nazwa.
Mononykus znaczy „pojedynczy szpon”.
Właśnie tego trzeba, by otworzyć gniazdo termitów.
Mononyk ma jeszcze jedno wyjątkowe narzędzie.
Giętki język dwa razy dłuższy od głowy.
Świetny posiłek bogaty w białko.
Szkoda, że tak irytujący.
Eksperci tacy jak mononyki świetnie sobie radzą na suchej pustyni.
Ale warunki nie zawsze są takie same.
Od czasu do czasu
zimniejsze górskie wiatry mieszają się z gorącym powietrzem.
Pustynna burza przynosi wyczekiwany deszcz.
Nigdy wcześniej nie widziała tak mokrej ziemi.
Krajobraz zmienia się w niespodziewany sposób.
Z leżących gdzieniegdzie nasion wyrasta nowe życie.
W przeciągu kilku dni rośliny przekształcają jałowy krajobraz.
Wraz z roślinnością pojawia się nowe pożywienie,
jeśli wiesz, jak je złapać.
Enantiornity. Pradawny rodzaj ptaków.
Są trochę zbyt duże dla mononyka.
Ciężko dostosować się do tak odmiennego i nieznanego świata.
Ojej.
Nareszcie coś złapała.
Ale nowe warunki szybko przeminą.
Na pustyni jedno jest pewne:
dotkliwy upał i spalona ziemia niedługo powrócą.
Kwiaty będą tylko odległym wspomnieniem.
Nie tylko bezlitosne słońce sprawia, że pustynie są niegościnne.
To też wina wiatrów.
Tutaj, w Azji Środkowej, uderzają tak mocno,
że wysuszają ziemię i wykorzeniają rośliny.
Duże dinozaury przemieszczają się,
żeby poradzić sobie w tych trudnych warunkach.
To kaczodziobe dinozaury z rodzaju Barsboldia.
Są świetnymi długodystansowcami.
Potrafią wytrzymać bez wody przez nieprawdopodobnie długi czas.
Lecz zdarza się, że trafiają na wodopój.
Gdy pada deszcz,
woda przesącza się pod ziemię i przemierza tam duże odległości.
Aż w końcu w pewnych miejscach wypływa na powierzchnię
i tworzy oazę.
Woda przyciąga przeróżne zwierzęta z odległych miejsc.
Niektóre przyćmiewają resztę.
Mongolozaur.
Jest gigantyczny. Waży ponad 70 ton.
To jedno z największych zwierząt, które kiedykolwiek chodziło po Ziemi.
Dla małego mononyka przyjście tu po wodę jest ryzykowne.
Są tłumy,
ale jak masz najdłuższą szyję na świecie, możesz ominąć kolejkę.
Takie zbiorowisko przyciąga uwagę.
Tarbozaur.
Ale ten myśliwy przyszedł tu po wodę, tak jak wszyscy inni.
Gdy tyle spragnionych pysków czerpie wodę bez przerwy,
nie starcza ona na długo.
Zwierzęta się rozchodzą
i wracają surowe warunki pustynne.
Przez miliony lat woda wyrzeźbiła na niektórych pustyniach
widowiskowe krajobrazy…
tak jak tu, w Afryce Północnej.
Kaniony dają pewnym pustynnym gościom wyjątkowe możliwości.
Pterozaur z rodzaju Barbaridactylus ma skrzydła o rozpiętości pięciu metrów,
może więc zręcznie wykorzystać prądy termiczne…
i pokonywać wielkie odległości
mimo ogromnych grzebieni u niektórych osobników.
Każdego roku samce i samice gromadzą się w tych wyjątkowych miejscach.
Są ich tysiące.
Na szczycie odosobnionych płaskowyżów nie ma naziemnych drapieżników,
więc to bezpieczne miejsce do lądowania.
Duże samce wybierają obszar, na którym będą się prezentować…
a młodzi kawalerzy krążą nad nimi.
Ci, którzy zajęli terytorium, odstraszają rywali.
Czasem przekaz trzeba podkreślić przemocą.
Ale nie trzeba być dużym, by osiągnąć sukces.
Niektóre samce nie mają wielkich kostnych grzebieni.
To podstępne samce, które wyglądają jak samice
i próbują pozostać niezauważone.
To niebezpieczna gra…
bo duże samce regularnie patrolują teren.
I wykonują pokazy.
Oszust został dostrzeżony.
Ale tak naprawdę…
wpadł w oko dużemu samcowi.
Oszust udaje, że jest niezainteresowaną samicą.
Odtrąca zaloty dużego samca.
Wraca do swojej misji…
i wykonuje swój ruch.
Sukces.
Duże samce wydają się bardziej atrakcyjne,
lecz samice, chcąc mieć jak najzdrowsze potomstwo,
parzą się z jak największą liczbą partnerów…
bez względu na to, czy są imponujący, czy tylko podstępni.
Nie tylko niezwykłe, osobliwe zwierzęta
żyją na pustyniach prehistorycznej planety.
Są tu też dziwne, nadzwyczajne krajobrazy.
Na przykład te w Ameryce Południowej.
To może wyglądać jak śnieg,
ale są to wydmy utworzone nie z piasku, lecz z gipsu.
Gips to drobnoziarnisty biały minerał, który tak szybko rozpuszcza się w wodzie,
że występuje w formie stałej tylko w najsuchszych obszarach na świecie.
Te wydmy są tak suche, że życie tu jest prawie niemożliwe.
Ale niektórym dinozaurom się udaje.
Secernozaur. Rodzaj małego hadrozaura.
Choć mogą przeżyć na diecie niskiej jakości,
mniej więcej co dekadę ten obszar tak mocno wysycha,
że prawie cała roślinność umiera.
Secernozaury mają młode pod opieką. To może oznaczać koniec dla stada.
Ale niektóre starsze, bardziej doświadczone osobniki
mogą pamiętać inne potencjalne źródła pokarmu i wody.
Wiedzą, że aby przetrwać, nie trzeba opuszczać pustyni.
Trzeba iść dalej po skwarnych wydmach.
Przez silne wiatry i ruchome piaski pustynia bez przerwy się zmienia.
Co utrudnia nawigację.
Stado woli podróżować nocą.
Nie tylko jest chłodniej,
ale też widać mapę, dzięki której łatwiej odnaleźć drogę
na wiecznie zmieniającej się pustyni.
Mapę na niebie.
Jak wiele migrujących zwierząt
hadrozaury rozpoznają gwiezdne drogowskazy.
W ciągu dnia słońce nadal praży.
Nawet gdy znajdą cień, dla niektórych to może być koniec podróży.
Ale jest coś, co może im pomóc.
Głęboki, dudniący dźwięk fal rozbijających się o odległy brzeg
niesie się przez wydmy.
Dźwięk jest tak niski, że wiele zwierząt go nie słyszy.
Ale hadrozaury go słyszą i są w stanie znaleźć drogę do wybrzeża.
Na pustyni jest jeszcze jedna przeszkoda, którą muszą pokonać.
Wielkie wydmy wybrzeżne zagradzają im drogę.
Z każdym krokiem tracą energię na stromych, niestabilnych piaskach.
Udało im się.
W nagrodę mogą zlizać kropelki wody, które gromadzą się na ich skórze.
To woda z mgły powstałej u styku wydm i oceanu.
Ta mgła odżywia też przybrzeżny raj.
Póki co to wystarczy, by wykarmić stado.
Ale gdy pożywienie się skończy, będzie musiało się przemieścić…
i znów znosić trudy życia
na pustyniach prehistorycznej planety.
W kolejnych odcinkach
jeden z najdziwniejszych dinozaurów w historii świata,
kuriozalny olbrzym z kaczym dziobem, żywi się na rozległych mokradłach.
Gdy woda słodka płynie do morza,
oddziałuje na wszystkich, którzy mają z nią styczność.
Aby dowiedzieć się, jak powstały odcinki,
wystarczy wejść na stronę Prehistorycznej planety.
Napisy: Sylwia Szymańska