DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
Elbette şimdiye dek var olmuş en dikkat çekici
ve kesinlikle en ünlü hayvanlardan biri dinozordur.
Tyrannosaurus rex.
Hepimizin hayal gücünü ateşleyen bir hayvan.
Nasıl bir hayvandı?
Neye benziyordu? Nasıl yaşardı?
Artık bilimsel araştırmalar bu tür soruları cevapladı
ve sadece T. rex değil,
onunla yaşayan diğer türler hakkındaki soruları da
ve en yeni görüntüleme teknolojileri onları canlandırmamızı sağlıyor.
Dünya gezegeni, 66 milyon yıl önce.
Gökler uçan devlerle dolu.
Denizlerde canavar sürüngenler derinlerde devriye geziyor
ve karada her türden dinozor
hayatta kalma mücadelesi veriyor.
Dinozorların hâkimiyetindeki dünya hakkında artık çok şey biliyoruz.
Bu onların hikâyesi.
Kıyılar
Kuzey Amerika'yı bölen büyük iç denizin güney kıyıları
ve karanın en tepedeki avcısının izleri.
Bir Tyrannosaurus rex yüzüyor.
Boş, hava dolu kemikleri ve güçlü arka uzuvları
T. rex'i çok etkili bir yüzücü yapar.
Bu, genç ailesiyle gezen yetişkin bir erkek.
Yavruları artık bu sahilin kıyısındaki çok sayıda adaya doğru
çıktığı yolculukta onu izleyebilecek yaşa geldi.
Yeterince kısa bir geçiş ama yine de tehlikeli olabilir.
Bir mosasaur.
Bir tyrannosaur'dan iki kat iri ve 15 tondan ağır
dev bir deniz kertenkelesi.
Gezegendeki en iri avcı.
Mosasaur'un menüsünde normalde kaplumbağalar olur
ama bu sürü de hoş bir atıştırmalık olur.
Yetişkin bir T. rex suda bile
kendisini çok etkili biçimde savunabilirdi…
…ama küçükler yakınında kalmalı.
Tyrannosaurus rex'ler ilk yılda sayısı 15 civarında olan
orijinal sürülerinin en az üçte ikisini sıklıkla kaybederler.
Artık sadece dört yavru kaldı.
Ada güvenlik ve yiyecek ihtimali sunuyor.
İki tonluk dev kaplumbağalar yumurtlamaya geldi…
…ama onu buraya çeken kaplumbağa bu.
Ölmüş ve tyrannosaur çürüyen cesedinin kokusunu aldı.
Yumuşak karnına ulaşabilirse
900 kilodan fazla yenecek ete erişecek.
T. rex doğadaki en güçlü çeneye sahip…
…ve beş tonun üstünde bir güçle ısırabilir.
Küçükler tatmaya çok istekli ama paylaşmıyor.
Kendi kendilerine avlanmayı öğrenmelerinin vakti geldi…
…ama kumsal pek umut verici görünmüyor…
…ama akşam yaklaşırken durum değişmeye başlıyor.
Bebek kaplumbağalar kumun içinde yumurtadan çıkıp denize gitmeye başlıyor.
Genç T. rex'ler ideal bir eğitim alanına getirildi.
Yumurtadan çıkan kaplumbağalar tam acemilerin baş edebileceği boyda.
Bir avcının meraklı olması faydalıdır.
Öğrenecek çok şey var…
…ve burada hem babayı hem de yavruları tatmin edecek kadar yiyecek var.
Hem başarısız olursanız
başkasının yemeğini çalabilirsiniz.
Küre çapında
bu sığ kıyı denizleri 40 milyon kilometreden uzun bir alanı kaplıyor.
En büyük kıtadan bile çok daha büyük.
Bu, suların zenginlikleriyle birleşince
denizleri çok önemli bir habitat hâline getiriyor.
Karanın denizle birleştiği her yerde
besin maddeleri derinlerden yükselip canlı sayısının artmasını sağlıyor.
Büyük balık sürülerinin kıyıya yaklaştığı
burada, Kuzey Atlantik'te özellikle yoğun.
Bir tür hayvan böyle yerlerde serpiliyor ve çok büyük koloniler kuruyor.
Uçan sürüngenler. Pterosaur'lar.
Burada, Kuzey Afrika sahillerinde yedi farklı türleri var.
Buraya beslenmeye, dinlenmeye ve yavrularını yetiştirmeye geliyorlar.
Tethydraco'lar yerde zaman geçirmeye iyi uyum sağlamıştır
ve yuvalarını burada kurmakla kalmaz, sürülerini korumak için de kalırlar…
…ve yavrularının kesinlikle korunmaya ihtiyacı var.
Phosphatodraco'nun kama gagası.
İki metre 70 santimlik avcı sinsice bu kolonilerde gezip
korunmayan bir yavruyu kapma şansı arıyor
ama bazı pterosaur türleri kara hayatına daha az uyum sağlamıştır.
Biraz farklı bir yuva kurma stratejileri vardır.
Yuvalarını avcıların dikkatini daha az çekecekleri yerlere kurarlar.
Yalıtılmış uçurumlar idealdir.
Pterosaur yumurtaları derimsi olur ve kolayca kuruyabilirler,
bu yüzden de üstlerinin örtülmesi gerekir.
Bu yosun yığının altında bir şey kıpırdanıyor.
Sadece birkaç santim boyunda ve ağırlığı 50 gramdan az
bir Alcione yavrusu.
Anneleri yumurtaları iki ay kadar önce buraya bıraktı.
Birbirlerine seslenmeleri yumurtadan çıkmalarını senkronize ediyor.
Birlikten güç doğar.
İlk içgüdüleri tırmanmak.
Yüzlerce yuvada yumurtadan çıkan yavrular ilk uçuşlarına hazırlanmak için
uçurumun tepesinde toplanıyor
ama kanatları hâlâ gelişmemiş.
Kanat zarlarını destekleyen uzun parmağın kemikleri
düzelip birbirine kilitlenmeli ve bu birkaç saat sürecek…
…ama uzun süre burada kalamazlar.
Kemikleri aşırı derecede hafif ve neredeyse yüzde 90'ı havadır
ve bu da havalanmak için gereken çabayı çok kolaylaştırıyor.
Öyle bile olsa test uçuşları gereklidir.
Kalkma vakti geldiğinde doğrusunu yapmaları için
tek bir şansları olacak.
Uçurumun kenarı yukarı yönlü hava akımı yaratıyor ve bunun faydası olabilir.
Bu yüzden burada toplanıp hâkim rüzgârlara
ve ana karaya doğru dönmek faydalı…
…ama hiçbiri tehlikeyi göze almaya pek hazır görünmüyor.
Ta ki sonunda bir yavru hepsini yola çıkarana dek.
Kumsala ve oradaki koloniye gitmiyorlar.
Kumsalın ardındaki sisli ormana gitmeleri gerek.
Barbaridactylus.
Normalde balık yakalayan güçlü, avcı pterosaur'lar
ama yavrular kaçırılmayacak kadar güzel.
Kaçınma manevrası yapmanın bir yolu sadece kanatlarını kapatıp düşmek…
…ama yükseklik kaybetmeleri ormanlara ulaşmalarını zorlaştıracak.
Koloniye mecburi iniş.
Burası yalnız bir yavruya göre değil.
İlk yavru dalgasından hayatta kalan şanslı biri…
…hâlâ doğru yönde ilerliyor.
Sığınak.
Uçurumdan ayrılan yavruların çok azı bu kadar ilerleyebilir…
…ama onlar için
orman genç bir pterosaur'un ihtiyacı olan tüm barınak ve besini sağlıyor.
Gelecek birkaç yıl boyunca burası yuvaları olacak.
Sonra açık denizde balık yakalayan yetişkinlere
katılabilecek kadar iri olacaklar.
Tüm hayatlarını denizde balık avlayarak geçiren bazı deniz hayvanları
çok özel bir amaç için zaman zaman kıyıya gelmek zorunda.
Batan kıta Zealandia'nın açıklarında
uzun bir yolculuk sona ermek üzere.
Bunlar tuarangisaur'lar,
neredeyse dokuz metre boyunda, çok büyük deniz sürüngenleri.
Dişinin yanında altı aylık yavrusu var.
Aşağı yukarı her iki yılda bir en fazla bir yavrusu olacak.
Büyük bir yatırım
ve bu yüzden anneyle yavru arasındaki bağın büyük önemi var.
Genç yavrusunu kilometrelerce yoldan özellikle bu körfeze getirdi…
…ve yalnız değiller.
Tuarangisaur'lar buraya Güney Pasifik'i geçerek gelir.
Erkekler de dişilerin ilgisini çekmek için burada toplanır…
…ama şimdilik dişinin önceliği kur yapmak değil.
Bu körfezde başka çok yerde olan bir şey var.
Buradaki çakıllar oldukça pürüzsüz, sert ve yuvarlak.
Nehir suyunun hareketiyle aşınmışlar ama onları bulmak zor…
…ama burada, şelalenin dibindeki gölde
çok sayıda çakıl var
ve tuarangisaur'lar istediklerini seçebilirler.
Sonra çok dikkat çekici bir şey yapıyorlar.
Onları yutuyorlar.
Taşlara hem safra olarak hem de taşlıkları için ihtiyaçları var.
Taşlar midelerinde kalarak
çiğnenmemiş besinleri ezecekler.
Bir yavru için
ilk seferde taşları yutmayı öğrenmek kolay değil.
Biraz çalışmak gerekiyor…
…ama bu, annesi için erkekler arasından uygun bir eş bulmak için de bir fırsat.
Yavru en sonunda başarıyor.
Şimdi olabildiğince çok taş yutacak
ve büyüdükçe daha fazla yutmak için buraya dönecek.
Ailenin kıyıdan ayrılıp beslenmek için denize dönme vakti geldi
ve genç tuarangisaur için
bu, yetişkinlik yolunda önemli bir adım.
Güney Avrupa'da,
Atlantik'in büyük Tetis Denizi'yle buluştuğu yerde
kıyı hayatı belki de en büyük çeşitliliğe ulaşıyor.
Yükselen deniz seviyesi sünger, istiridye ve mercanla kaplı
yüzlerce adanın deniz seviyesinin altında olduğu anlamına geliyor.
Mercanlar bu sığ sularda güneş ışığından faydalanarak
dokularının içinde yetişen yosunlarla ortaklıklar kurarlar.
Okyanus akıntılarında süzülen küçük yiyecek parçacıklarını toplarlar.
Çok sayıda deniz yaratığı bu kayaları kaplar…
…ama buradaki bir kaya şaşırtıcı derecede çıplak görünüyor.
Ardında dik bir uçurum ve açık deniz var,
okyanus avcılarının yuvası…
…ve ihtiyatsız resif balıkları için tehlike…
…ama bu pycnodont balığının korkmasına gerek yok.
Bu Hoffman mosasaur'u, okyanusun en ölümcül avcısı
ama buraya beslenmeye gelmedi. Temizlenmeye geldi.
Mosasaur'lar dev kertenkelelerdir ve hem çatallı kertenkele dilleri vardır
hem de çiftleşme döneminde derileri kertenkelelerinki gibi renklenir.
Şimdi eski deriyi atma vakti…
…ve çok güzel görünmeniz gerektiğinde
tüm vücudunuzun temizlenmesinden azı yetmez.
Balıklar ve karidesler vücudundan dökülen pulları toplar.
Yüzeyde dinlenmesi bu denize açılan, hava soluyan kertenkelenin
ciğerlerini doldurup
gevşemesini sağlar.
Bir rakip.
Genç bir erkek, bölgesi için ona meydan okuyor.
Yaşlı erkek daha ağır, 15 ton
ama rakibi daha çevik.
Eşleşmeler bu kadar denk olunca bu savaşlar ölümcül olabilir.
Kafataslarına rakiplerinin parçalanmış dişleri saplı
mosasaur'lar bulunmuştur.
Yaşlı erkek bir nefes alıyor.
Şimdi avantaj onda.
Rakibini aşağı çekerek boğabilir.
Yaşlı erkek kazandı.
En azından şimdilik bu resif hâlâ onun bölgesi.
Kuzey Amerika sahili üstünde hilal.
Takip eden sakin, karanlık geceler nadir ve güzel bir olayı tetikliyor.
Bu gece derinlerde bile ışık var.
Parlayan amonitler derinlerden yükseliyor.
Amonitler, ahtapot ve mürekkep balığının akrabası yumuşakçalardır.
Bu kafadan bacaklılar bir insan elinden büyük değiller.
Haftalardır sahile yakın derinliklerde toplanıyorlardı.
Derinlerde bu ışıklar, besinleri olan planktonları çekmeye yardımcı olabilir
ama bu gece farklı bir amaca hizmet ediyorlar.
Çiftleşmek için yüzeye çekildiler
ve kısa sürede her resifte binlercesi toplandı.
Komşu komşuyu tetikleyerek biyolojik ışıldama dalgaları yaratıyor.
Fotosit adı verilen ışık üreten hücreleri
kontrol eden karmaşık bir sinir sistemleri var.
Erkekler daha iri dişilerin çevresinde yer kapmak için itişiyor.
Işıklarındaki ipuçları bize hangisinin en formdaki ve iyi eş olduğunu gösteriyor.
Çiftler sarmaş dolaş olurken ışıklarını koordine ediyorlar.
Dişinin ritmine tam uyum sağlayamazsa reddedilecek…
…ama eş zamanlılıkları mükemmel.
Şimdi bu çift yumurtlayacak ve bir sonraki kuşağı üretecek.
Döllenmeden sonra
dişiler yumurtalarını salmak için sığlıklara giderler.
Çoğu kafadan bacaklıda olduğu gibi
üreme kısa hayatlarının son eylemidir.
Sabah bu ışıklar titreşip sönmüş olacak.
Bu büyülü gece son geceleri olacak.
Tüm kürede sahiller sayısız hayvana
çiftleşmek, yavrularını yetiştirmek ve beslenmek için ideal ortamı sağlar.
Zealandia'nın sığ sularında
büyük tuarangisaur grupları bir araya geldi.
Yazın burada toplanan balık sürülerini bulmak için
dört yüzgeçlerini de kullanarak neredeyse çaba sarf etmeden ilerliyorlar.
Su altındaki uçuşlarına devam etmeden önce
arada bir yüzeye çıkıp nefes alıyorlar…
…ama bir dişi her zamanki zarafetiyle yüzmüyor.
O ve iki yaşındaki yavrusu grubun gerisinde kalıyor.
Oldukça zorlanarak hareket ediyor…
…ve bu da fark ediliyor.
Ölümcül bir avcı, Kaikaifilu.
Yaralı görünen dişi, çekici bir hedef.
Derinlere dalmak tehlikeyi azaltabilir.
Yavru için mosasaur'un dikkatini dağıtmaya çalışmak tehlikeli bir oyun
ama zaman kazanma vakti.
Anne ve yavrusu tamamen yalnız değiller.
Bu bireyler akraba olabilir
ve Kaikaifilu'yu uzaklaştırmak hepsi için faydalı.
Dişinin belirgin rahatsızlığının nedeni bu.
Hamile…
…ve şimdi, bir buçuk yıllık hamileliğin ardından
bir bebek.
Üç metreden uzun, neredeyse annesinin yarısı kadar.
Tüm zamanların en büyük bebeklerinden biri.
İlk nefesini almak için yüzeye ulaşmalı.
Bu genç tuarangisaur 80 yıl yaşayabilirdi.
Şimdi ailesinin desteğiyle
dünyanın en zengin habitatlarından birinde…
…bir avcı olarak yerini alabilir,
tarih öncesi gezegenimizin denizlerini çevreleyen kıyılarda.
Prehistoric Planet'ta gelecek bölümde,
dev dinozorlar yakıcı çöllerde eş kazanmak için güreşiyor
ve küre çapında
dünyanın yaşaması en zor bölgelerinde dikkat çekici uzmanlar
hayatta kalmak için her numarayı kullanmak zorunda kalıyor.
Bu hikâyelerin ardındaki bilimi keşfetmek için
şimdi Prehistoric Planet dizi sayfasına gidin.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü