PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
Jednym z najbardziej niezwykłych,
a na pewno najsłynniejszych zwierząt w historii jest dinozaur.
Tyrannosaurus rex.
Zwierzę, które pobudza wyobraźnię nas wszystkich.
Jakie to było stworzenie?
Jak wyglądało? Jak żyło?
Współczesne badania naukowe odpowiedziały na te pytania.
Nie tylko o tyranozaurze,
ale też o innych gatunkach żyjących w tamtym czasie.
Najnowsza technologia pozwala nam przywrócić je wszystkie do życia.
Planeta Ziemia, 66 milionów lat temu.
Niebo jest pełne latających olbrzymów.
W wodzie ogromne gady pilnują głębin.
A na lądzie dinozaury różnych gatunków
walczą o przetrwanie.
Obecnie tak wiele już wiemy o świecie, którym rządziły dinozaury.
To jest ich historia.
Prehistoryczna planeta
Wybrzeża
Południowy brzeg wielkiego morza wewnętrznego
przedzielającego Amerykę Północną.
I ślady najważniejszego drapieżnika na lądzie.
Tyrannosaurus rex płynie.
Dzięki pustym kościom i silnym tylnym kończynom
T. rex jest świetnym pływakiem.
To dorosły samiec z jego młodą rodziną.
Jego młode są już na tyle duże, że mogą z nim wyruszyć w podróż
na jedną z wielu przybrzeżnych wysp.
To krótka przeprawa, lecz wciąż może być niebezpieczna.
Mozazaur.
Olbrzymi morski gad, prawie dwukrotnie większy od tyranozaura.
Waży ponad 15 ton.
To największy drapieżnik na planecie.
Typowe menu mozazaura obejmuje żółwie.
Lecz te młode stanowiłyby przyjemną przekąskę.
Nawet w wodzie dorosły tyranozaur potrafi się skutecznie bronić.
Ale młode nie mogą się oddalać.
Tyrannosaurus rex często traci przynajmniej dwie trzecie
z około 15 młodych w pierwszym roku.
Zostały już tylko cztery.
Wyspa daje schronienie i obietnicę pożywienia.
Wielkie, dwutonowe żółwie zakładają tu gniazdo.
Ale to ten przyciągnął tu tyranozaura.
Jest martwy i T. rex wyczuł jego gnijące ciało.
Jeśli uda mu się dobrać do podbrzusza,
zdobędzie ponad 900 kilogramów mięsa.
Tyrannosaurus rex ma najsilniejsze szczęki na Ziemi.
Może gryźć z siłą ponad pięciu ton.
Młode chciałyby spróbować, ale on się nie dzieli.
Muszą nauczyć się same polować.
Plaża nie wygląda jednak obiecująco.
Wraz ze zbliżającym się wieczorem sytuacja się zmienia.
Młode żółwie wygrzebują się z piasku i spieszą się do morza.
Młode tyranozaury trafiły na idealny teren treningowy.
Wylęgające się żółwie to dla nowicjusza idealnej wielkości wyzwanie.
Dociekliwość opłaca się każdemu myśliwemu.
Trzeba się wiele nauczyć.
Jest tu wystarczająco dużo jedzenia dla rodzica i jego młodych.
Jeśli to się nie powiedzie, zawsze można ukraść kolację komuś innemu.
Na całej planecie
wody przybrzeżne zajmują powierzchnię ok. 60 milionów kilometrów kwadratowych.
O wiele więcej niż największy kontynent.
Przez dużą powierzchnię i bogactwo wód
są bardzo ważnym środowiskiem życia.
Gdy ląd styka się z morzem,
z głębin wznoszą się składniki odżywcze, przyczyniając się do rozwoju życia.
Wyjątkowym bogactwem cieszy się Północny Atlantyk,
gdzie ogromne ławice ryb zbliżają się do brzegu.
Jeden rodzaj zwierząt świetnie się rozwija i tworzy duże kolonie w takich miejscach.
Latające gady. Pterozaury.
Tutaj, na plażach Afryki Północnej, jest ich aż siedem gatunków.
Przybywają tu, żeby się pożywić, odpocząć i wychować młode.
Tethydraco są dobrze przystosowane do spędzania czasu na lądzie.
Nie tylko zakładają tu gniazda, ale też zostają, żeby chronić swoje młode.
A ich młode zdecydowanie potrzebują ochrony.
Ostry jak sztylet dziób Phosphatodraco.
Prawie trzymetrowy drapieżnik przemierza kolonie
i szuka okazji, żeby złapać niestrzeżone pisklę.
Niektóre rodzaje pterozaurów są gorzej przystosowane do życia na lądzie.
Mają nieco inną strategię gniazdowania.
Zakładają gniazda w miejscach, które nie przyciągają uwagi drapieżników.
Takie odosobnione klify są idealne.
Jaja pterozaurów są skórzaste i łatwo wysychają,
więc muszą być przykryte.
Pod tą stertą wodorostów coś się porusza.
To małe pisklę rodzaju Alcione.
Ma tylko kilka centymetrów i waży mniej niż 50 gramów.
Ich matki zostawiły tu jaja około dwóch miesięcy temu.
Wydają okrzyki, by zsynchronizować wykluwanie.
W grupie bezpieczniej.
Instynkt podpowiada im wspinaczkę.
Młode z setek gniazd zbierają się na szczycie klifu,
by przygotować się do pierwszego lotu.
Ale nie mają ukształtowanych skrzydeł.
Kości palca serdecznego, podtrzymującego błonę skrzydła,
muszą się wyprostować i unieruchomić, co zajmie kilka godzin.
Młode nie mogą tu długo zostać.
Ich kości są niezwykle lekkie. W 90% składają się z powietrza.
Dzięki temu start wymaga znacznie mniej wysiłku.
Mimo to próbne loty są kluczowe.
Będzie tylko jedna szansa, gdy nadejdzie chwila wylotu.
Przy krawędzi klifu powstaje prąd wstępujący, co jest pomocne.
Opłaca się zebrać w tym miejscu, w kierunku dominujących wiatrów i lądu.
Ale nikt nie wydaje się gotowy do skoku.
W końcu jeden młodzieniec daje przykład reszcie.
Nie zmierzają na plażę, do swojej kolonii.
Muszą dotrzeć do zamglonego lasu położonego dalej.
Barbaridactylus.
Potężny, drapieżny pterozaur, który zwykle łapie ryby.
Ale piskląt nie może przeoczyć.
Mogą wykonać unik, składając skrzydła i spadając.
Ale utrata wysokości sprawi, że ciężej będzie im dotrzeć do lasu.
Lądowanie awaryjne w kolonii.
To nie miejsce dla samotnego pisklęcia.
Szczęśliwie ocalałe młode z pierwszej fali piskląt…
wciąż leci w dobrym kierunku.
Sanktuarium.
Niewiele piskląt dolatuje tak daleko.
Ten las daje im schronienie i pożywienie, którego potrzebuje młody pterozaur.
Przez następne pięć lat to będzie ich dom.
Potem będą na tyle duże, by dołączyć do dorosłych
i łapać ryby w oceanie.
Niektóre zwierzęta morskie, które spędzają całe życie, łowiąc ryby,
czasem muszą odwiedzać wybrzeże w bardzo specyficznym celu.
W wodach zatopionego kontynentu Zelandii
kończy się długa podróż.
To jest Tuarangisaurus,
rodzaj wielkiego gada morskiego mierzącego około dziewięciu metrów.
Tej samicy towarzyszy młode, które ma około sześciu miesięcy.
Samica ma najwyżej jedno młode mniej więcej co dwa lata.
To ogromna inwestycja,
która sprawia, że więź między matką a młodym jest bardzo ważna.
Przyprowadziła swoje młode do tej zatoki.
Nie są sami.
Te elasmozaury przybywają tu z całego Południowego Pacyfiku.
Samce również się tu gromadzą, żeby pokazać się samicom.
Lecz teraz zaloty nie są wysoko na liście priorytetów samicy.
Ta zatoka ma w sobie coś, co niewiele zatok może zaoferować.
Kamienie, które są wyjątkowo gładkie, twarde i zaokrąglone.
Ukształtował je prąd wody rzecznej, ale ciężko je znaleźć.
Niemniej tu, na dole wodospadu, jest ich całe mnóstwo.
Tuarangisaurus może w nich przebierać.
Potem robi coś niezwykłego.
Połyka je.
Otoczaki służą mu jako obciążenie i gastrolity,
które pozostają w jego żołądku,
by rozdrobnić nieprzeżuty pokarm.
Dla młodego osobnika nauka połykania kamieni nie jest łatwa.
Wymaga trochę praktyki.
Ale to też okazja dla jego matki na znalezienie odpowiedniego samca.
W końcu młode osiągnęło sukces.
Teraz połknie tyle, ile jest w stanie.
Gdy dorośnie, wróci tu po więcej.
Czas, by rodzina opuściła wybrzeże
i wróciła do morza po pożywienie.
Dla młodego elasmozaura
to ważny krok na drodze ku dorosłości.
W południowej Europie,
tam, gdzie Atlantyk styka się z Morzem Tetydy,
można spotkać najbardziej różnorodne formy życia na wybrzeżu.
Podnoszący się poziom morza oznacza, że niezliczone podwodne wyspy
pokryte są gąbkami, małżami i koralowcami.
Koralowce wykorzystują światło słoneczne na płyciznach
i żyją w symbiozie z algami, które rosną w ich tkankach.
Zbierają malutkie cząsteczki pokarmu niesionego przez prądy morskie.
Niezliczone ilości tych morskich stworzeń pokrywają skały.
Ale jedna skała wydaje się dziwnie goła.
Za nią jest ostry spadek i głębia,
dom oceanicznych drapieżników…
i zagrożenie dla nieostrożnych ryb rafowych.
Ale Pycnodontiformes nie ma się czego bać.
To jest Mosasaurus hoffmanni, najgroźniejszy drapieżnik w oceanie.
Ale nie przypłynął tu po pokarm. Przypłynął na czyszczenie.
Mozazaury to wielkie jaszczurki, które mają rozdwojony język,
a podczas okresu godowego także kolorową skórę.
Czas zrzucić starą skórę.
Gdy trzeba wyglądać jak najlepiej, niezbędny jest peeling całego ciała.
Ryby i krewetki zbierają jego wylinkę.
Ta oddychająca tlenowo morska jaszczurka odpoczywa na powierzchni,
by napełnić płuca
i zrelaksować się.
Rywal.
Młodszy samiec chce walczyć o terytorium.
Starszy samiec jest cięższy. Waży ponad 15 ton.
Ale jego rywal jest zwinniejszy.
Gdy szanse są tak wyrównane, walki potrafią być śmiertelne.
Znaleziono mozazaury ze zmiażdżonymi zębami rywali w czaszkach.
Starszy samiec łapie oddech.
Teraz ma przewagę.
Ciągnąc rywala w dół, może go utopić.
Starszy samiec zwyciężył.
Zachowa swoje terytorium, przynajmniej na razie.
Sierp Księżyca nad wybrzeżem w Ameryce Północnej.
Spokojne, ciemne noce wywołują rzadkie i piękne zjawisko.
Dziś nawet w głębinach pojawia się światło.
Lśniące amonity wyłaniają się z czeluści.
Amonity to mięczaki spokrewnione z ośmiornicą i kałamarnicą.
Amonity z rodzaju Scaphites są nie większe od ludzkiej ręki.
Od tygodni gromadziły się w wodach przybrzeżnych.
W morskiej toni takie światło może przyciągnąć plankton jako pożywienie.
Lecz dziś pełni odmienną funkcję.
Amonity wypływają na powierzchnię w celu rozmnażania się.
Wkrótce na każdej płyciźnie są ich tysiące.
Sąsiad rozświetla sąsiada, tworząc fale bioluminescencji.
Amonity mają złożone układy nerwowe,
które kontrolują świecące komórki zwane fotocytami.
Samce przepychają się, by znaleźć miejsce koło większych samic.
Pokazy świetlne pomagają samicy ocenić, kto będzie najlepszym partnerem.
Gdy amonity łączą się w pary, koordynują swoje pokazy.
Jeśli samiec nie dopasuje się do jej rytmu, zostanie odrzucony.
Idealna harmonia.
Ta para się rozmnoży i pomoże stworzyć kolejne pokolenie.
Po zapłodnieniu samice wypływają na mieliznę, by uwolnić jaja.
Jak u większości głowonogów
rozmnażanie to ostatni akt ich krótkiego życia.
Do rana te światełka zgasną i umrą.
Ta magiczna noc będzie ich ostatnią.
Na całym świecie wybrzeża stanowią idealne miejsce
dla niezliczonych gatunków do rozmnażania, wychowywania młodych i żywienia się.
W płytkich wodach Zelandii
zebrały się duże grupy osobników z rodzaju Tuarangisaurus.
Napędzają się wszystkimi czterema płetwami i podróżują prawie bez trudu,
by znaleźć ławice ryb, które gromadzą się tu latem.
Czasem wypływają, by nabrać powietrza,
zanim wyruszą z powrotem w podwodną podróż.
Lecz jedna samica nie płynie z typową dla niej gracją.
Razem ze swoim dwuletnim potomstwem zostali w tyle za resztą grupy.
Samica porusza się z wysiłkiem.
Ktoś to zauważył.
Zabójczy myśliwy, Kaikaifilu.
Wyraźnie osłabiona samica jest kuszącym celem.
Będzie mniej podatna na atak, jeśli zanurzy się głębiej.
Młode próbuje odwrócić uwagę mozazaura. To niebezpieczna gra.
Ale dzięki temu zyskują na czasie.
Matka i młode nie są całkiem sami.
Te osobniki mogą być spokrewnione
i w ich interesie jest odgonienie Kaikaifilu.
To przyczyna wyczerpania samicy.
Jest w ciąży.
A teraz, po ciąży trwającej półtora roku,
urodziła.
Ponad trzy metry. Prawie połowa długości matki.
Jedno z największych dzieci w historii.
Musi wypłynąć na powierzchnię, by wziąć pierwszy oddech.
Ten młody osobnik może dożyć nawet 80 lat.
Teraz, dzięki wsparciu rodziny,
może zająć miejsce jako drapieżnik…
w jednym z najbardziej bogatych habitatów na Ziemi.
W wodach przybrzeżnych naszej prehistorycznej planety.
W kolejnych odcinkach
olbrzymie dinozaury walczą o samice na upalnych pustyniach.
Na całym świecie
niezwykli specjaliści muszą użyć każdej dostępnej sztuczki, żeby przetrwać
w najmniej przyjaznych warunkach na Ziemi.
Aby dowiedzieć się, jak powstały odcinki,
wystarczy wejść na stronę Prehistorycznej planety.
Napisy: Sylwia Szymańska